14ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων: Φόρος τιμής στον Μάνο Χατζιδάκι και τη σχέση του με την Κρήτη

Μια από τις δυνατές στιγμές του 14ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, καταγράφηκε εκτός της μεγάλης οθόνης, όταν με συγκίνηση, τρυφερότητα και εξομολογητική διάθεση φίλοι, συνεργάτες και ερευνητές του Μάνου Χατζιδάκι μοιράστηκαν με το κοινό τις προσωπικές τους εμπειρίες και στοιχεία πολυετούς έρευνας σχετικά με το πέρασμα του Μάνου από την Κρήτη.

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 24 Οκτωβρίου στο Βενιζέλειο Ωδείο Χανίων, έναν χώρο που συνδέεται με την παρουσία του Χατζιδάκι στην Κρήτη, με τη συμμετοχή των: Γιώργου Αλλαμανή, Δημήτρη Βερνίκου, Νίκου Κοπιδάκη, Δημήτρη Κολλίνζα, Λουδοβίκου των Ανωγείων, Γιώργου Μητρόπουλου, Κωστή Σχιζάκη και Παναγιώτη Τιμογιαννάκη και συντονιστή τον Διευθυντή του Φεστιβάλ, Ματθαίο Φραντζεσκάκη.

Στο επίκεντρό της βρέθηκε η αναζήτηση του αποτυπώματος που άφησε το πέρασμα του Μάνου Χατζιδάκι από την Κρήτη, όχι μόνο στη μνήμη των ανθρώπων που τον γνώρισαν και συνεργάστηκαν μαζί του, αλλά και στην τοπική κοινωνία και τις επόμενες γενιές. “Στόχος δεν είναι απλώς η καταγραφή της ιστορικής του παρουσίας στο νησί, αλλά η ανάδειξη ερωτημάτων και η δημιουργία αφορμών για περαιτέρω έρευνα και μελέτη” ανέφερε στον χαιρετισμό του ο Διευθυντής του Φεστιβάλ Ματθαίος Φραντζεσκάκης.

Ο ίδιος ο χώρος που φιλοξένησε το αφιέρωμα, το Βενιζέλειο Ωδείο Χανίων διατηρεί μια ουσιαστική σύνδεση με την πολιτιστική παρακαταθήκη του μεγάλου δημιουργού στο νησί, καθώς όπως επεσήμανε ο κ. Φραντζεσκάκης “στον χώρο αυτό στεγαζόταν μέχρι πριν από λίγα χρόνια το Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Κρήτης (ΔΗΠΕΘΕΚ), διάδοχος της Εταιρείας Θεάτρου Κρήτης. Στη δημιουργία της ΕΘΚ συνέβαλε καθοριστικά ο Χατζιδάκις, έπειτα από πρωτοβουλία μιας ομάδας Κρητικών. Έτσι, ο χώρος που φιλοξενεί το αφιέρωμα διατηρεί μια ουσιαστική σύνδεση με την πολιτιστική παρακαταθήκη του μεγάλου δημιουργού στο νησί”.

Ο δημοσιογράφος και ερευνητής Γιώργος Αλλαμανής αναφέρθηκε στη συστηματική έρευνα που κάνει τα τελευταία χρόνια για τη ζωή και το έργο του Μάνου Χατζιδάκι, με στόχο τη συγγραφή ενός βιβλίου που θα φωτίσει άγνωστες ή λιγότερο μελετημένες πτυχές της βιογραφίας του. Όπως επισήμανε, η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη και δεν είναι ακόμα δυνατόν να παρουσιαστούν όλα τα ευρήματά της. Επέλεξε, ωστόσο, να μοιραστεί ορισμένα στοιχεία που αφορούν τη σχέση του συνθέτη με την Κρήτη. Όπως ανέφερε ο κ. Αλλαμανής, παρότι ο συνθέτης γεννήθηκε στην Ξάνθη και διαμορφώθηκε καλλιτεχνικά στην Αθήνα, θεωρούσε την Κρήτη ουσιαστικό στοιχείο της ταυτότητάς του. Χαρακτηριστική είναι η φράση του: “Είμαι κρητικής καταγωγής, με κρητική συνείδηση και αττική παιδεία”.

Στην ομιλία παρουσιάστηκαν στοιχεία για τα πρώτα ταξίδια του Χατζιδάκι στο νησί, την πρώτη του συναυλία στο Ηράκλειο το 1942 και την επίδραση της κρητικής μουσικής παράδοσης στις πρώιμες συνθέσεις του. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στις τρεις σημαντικές πολιτιστικές πρωτοβουλίες του Χατζιδάκι στην Κρήτη: την ίδρυση της Μουσικής Ακαδημίας Κρήτης το 1976, με τη συμβολή του Νίκου Κοπιδάκη, τις Μουσικές Γιορτές στα Ανώγεια και τον «Μουσικό Αύγουστο» στο Ηράκλειο, το 1980 και 1981, που αποτέλεσε κορυφαία στιγμή της καλλιτεχνικής του δραστηριότητας στο νησί.

Ο Δημήτρης Κολλίντζας, διδάκτωρ βυζαντινολογίας και ιστορικός ερευνητής, παίρνοντας τον λόγο απήγγειλε το «Πιστεύω» του Μάνου Χατζιδάκι, αναδεικνύοντας την πνευματική, φιλοσοφική και θεολογική διάσταση της προσωπικότητας και του έργου του. Χαρακτήρισε το συγκεκριμένο κείμενο βαθιά θεολογικό, θεωρώντας ότι αποτυπώνει τη διαρκή αναζήτηση του Θείου μέσα από την καθημερινότητα, την τέχνη, τον έρωτα και την ανθρώπινη εμπειρία. 

Συνοδοιπόρος του Μάνου Χατζιδάκι σε όσα οραματίστηκε και δημιούργησε στην Κρήτη, ο Νίκος Κοπιδάκης κατέθεσε πολύτιμες προσωπικές μαρτυρίες για τη γνωριμία και τη συνεργασία του με τον μεγάλο συνθέτη. Ανατρέχοντας στα δύσκολα χρόνια της δικτατορίας, μίλησε για την ίδρυση της Εταιρείας Θεάτρου Κρήτης, μια πρωτοβουλία που γεννήθηκε από την ανάγκη για πνευματική ελευθερία και πολιτιστική αντίσταση. Θυμήθηκε την πρώτη συνάντηση με τον Χατζιδάκι, την πρόθυμη ανταπόκρισή του στο εγχείρημα, τις εμφανίσεις του στο Ηράκλειο το 1973, αλλά και τις ξεχωριστές στιγμές που μοιράστηκαν. Ιδιαίτερη θέση στην αφήγησή του είχε η συγκλονιστική αντίδραση του συνθέτη όταν άκουσε τον τυφλό, αυτοδίδακτο Κρητικό βιολιστή Γιώργη Αβυσσινό σε μια μικρή ταβέρνα, ένα περιστατικό που αποκάλυπτε τη βαθιά ευαισθησία του απέναντι στην αυθεντική λαϊκή δημιουργία.

Στα πρώτα τους επαγγελματικά βήματα και στην καθοριστική επίδραση που άσκησε στη διαδρομή τους ο Μάνος Χατζιδάκις αναφέρθηκαν ο γνωστός κριτικός κινηματογράφου Παναγιώτης Τιμογιαννάκης και ο μουσικός παραγωγός Γιώργος Μητρόπουλος. Μέσα από προσωπικές αναμνήσεις και χαρακτηριστικά περιστατικά, ανέδειξαν την ικανότητά του να αναγνωρίζει τις δυνατότητες των νέων ανθρώπων, να τους δίνει ευκαιρίες και να τους ενθαρρύνει να ακολουθήσουν τον δικό τους δρόμο. 

Ο Παναγιώτης Τιμογιαννάκης έκανε ιδιαίτερη αναφορά στην αξία της ανεξάρτητης σκέψης, καθώς και στην προειδοποίηση του Χατζιδάκι για τον “εθισμό στο κακό”, μια σκέψη που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη, ιδιαίτερα για όσους ασχολούνται με τη δημοσιογραφία και την κριτική. Στην πολιτιστική ανταρσία απέναντι στον συντηρητισμό, στο “σκοτάδι” που είχε φέρει στον πολιτισμό η επταετία των συνταγματαρχών, στην έκπτωση της αισθητικής και στον επερχόμενο τυφώνα του λαϊκισμού αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, ο Γιώργος Μητρόπουλος, μια ανταρσία που περιλάμβανε όλες αυτές τις πρωτοβουλίες που ανέλαβε ο Μάνος Χατζιδάκις την περίοδο μετά το 1975, όπως ο Μουσικός Αύγουστος, οι Γιορτές Ανωγείων, η Μουσική Ακαδημία.

Με συγκίνηση, χιούμορ και χαρακτηριστικά περιστατικά από την προσωπική του διαδρομή, ο Λουδοβίκος των Ανωγείων αναφέρθηκε στη γνωριμία του με τον Μάνο Χατζιδάκι. Μέσα από τις αφηγήσεις του ξεδιπλώθηκε ένας κόσμος γεμάτος αγάπη για τον ελληνικό πολιτισμό. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε σε μια σκέψη του Χατζιδάκι, ότι «στην αρχαιολογία συναντιέται το πραγματικό με το φανταστικό». Στην αφήγησή του ξεχωριστή θέση είχε  και ο μεγάλος μας ποιητής Νίκος Γκάτσος, καρδιακός φίλος του Χατζιδάκι. Σύμφωνα με όσα ανέφερε, ο σπουδαίος ποιητής είχε χαρακτηρίσει τον “Ερωτόκριτο” του Βιτσέντζου Κορνάρου “Βίβλο της ελληνικής γλώσσας”, αναγνωρίζοντας τη μοναδική ποιητική και γλωσσική αξία του έργου.

Στον «Μουσικό Αύγουστο», που διοργανώθηκε στο Ηράκλειο το 1980 και το 1981, επικεντρώθηκε ο Κωστής Σχιζάκης, αρχιτέκτονας, ιδρυτής και διευθυντής του Μουσείου Εικαστικών Τεχνών Ηρακλείου, έχοντας συμμετάσχει ενεργά στην προετοιμασία του. Μέσα από τις αναμνήσεις του ανέδειξε το όραμα του Μάνου Χατζιδάκι για την πολιτιστική αποκέντρωση και τη δημιουργία ενός πρωτοποριακού φεστιβάλ που συνδύαζε τη μουσική με τον κινηματογράφο, τις εικαστικές τέχνες και άλλες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης. Η προσπάθειά του να διασώσει τη μνήμη εκείνης της περιόδου αποτυπώθηκε στο λεύκωμα «Το πανηγύρι των αισθήσεων – Μουσικός Αύγουστος 1980–1981».

Ο προσωπικός φίλος του Χατζιδάκι και σκηνοθέτης Δημήτρης Βερνίκος αναφέρθηκε στην ευφυία, το ταλέντο και τη γενναιοδωρία του Μάνου Χατζιδάκι, ενώ στάθηκε ιδιαίτερα στη σχέση του με τον Νίκο Γκάτσο, χαρακτηρίζοντάς τους “λειτουργούς μιας καθημερινής εκκλησίας”, εδραιώνοντας μια φιλία που θα κρατούσε μέχρι το τέλος της ζωής τους. Αναφερόμενος στο αποτύπωμα του Χατζιδάκι στο σήμερα, ο κ. Βερνίκος σημείωσε χαρακτηριστικά: “Όλα όσα συμβαίνουν εδώ σήμερα, είναι ο σπόρος που έριξε ο Μάνος. Νομίζω ότι αυτό ακριβώς ήθελε ο Μάνος, αυτό που γίνεται εδώ σήμερα. Ήθελε να μοιράζεται τα πράγματα. Ήταν ένας άνθρωπος εξαιρετικά γενναιόδωρος. Πάρα πολύ γενναιόδωρος με όλους τους ανθρώπους”. 

Όσον αφορά τη σχέση του Χατζιδάκι με τη μουσική, ο κ. Βερνίκος σημείωσε: “Ο Μάνος είχε ένα τεράστιο όπλο: τη μουσική. Και αυτό το όπλο το είχε μέσα του. Δεν χρειαζόταν να καταβάλει καμία προσπάθεια. Δεν χρειάστηκε ποτέ να προσπαθήσει ιδιαίτερα για να δημιουργήσει μουσική, είτε δουλεύοντας κάτι με περισσότερη προσοχή είτε δημιουργώντας το ακαριαία. Μπορούσε να γεννήσει μια μουσική ιδέα μέσα σε μια στιγμή”.

Στην εκδήλωση συμμετείχε ο πιανίστας και συνθέτης Γιώργος Σαλτάρης, ο οποίος ιδιαίτερη ευαισθησία και εκφραστικότητα ερμήνευσε στο πιάνο έργα του Μάνου Χατζιδάκι. Σε κάποια τραγούδια συμμετείχε το μουσικό σχήμα «Καθ’ Οδών».

Το αφιέρωμα του Φεστιβάλ στον Μάνο Χατζιδάκι περιλάμβανε επίσης έκθεση φωτογραφιών και τεκμηρίων από το πέρασμά του από το νησί, αλλά και την προβολή του “Δράκου” του Νίκου Κούνδουρου, στην οποία είχε κάνει τη μουσική. Όλα αυτά στόχο είχαν να αναδείξουν τη σχέση του με τον τόπο της πατρικής καταγωγής του, αν και ο ίδιος δεν έζησε ποτέ στην Κρήτη.