Το σχέδιο της Κομισιόν για το ενεργειακό σοκ από τη Μέση Ανατολή

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟ ERTnews

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετοιμάζει ένα «εγχειρίδιο» (playbook) διαχείρισης των οικονομικών επιπτώσεων από την κρίση στη Μέση Ανατολή, με στόχο να φρενάρει τις πιέσεις στις τιμές και να θωρακίσει την ΕΕ απέναντι σε μελλοντικά σοκ. Στις προτάσεις περιλαμβάνονται από επιδόματα σε ευάλωτους πολίτες μέχρι ειδικά μέτρα στήριξης της βιομηχανίας.

Ανταπόκριση – Βρυξέλλες: Γιώργος Συριόπουλος

Το σχέδιο που είδε το ERTnews (βλ. έγγραφο στο τέλος του κειμένου), και θα τεθεί υπό συζήτηση στην άτυπη Σύνοδο Κορυφής στην Κύπρο, αποφεύγει θεαματικές νομοθετικές πρωτοβουλίες, αλλά χαράσσει μια σχετικά σφιχτή τεχνοκρατική γραμμή για συντονισμό πολιτικών, προστασία καταναλωτών και επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης.

Δεύτερο ενεργειακό σοκ, ίδια αδυναμία

Η Κομισιόν σημειώνει ότι η γεωπολιτική αστάθεια, σε συνδυασμό με την εξάρτηση της Ευρώπης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, αναδεικνύεται για δεύτερη φορά σε λιγότερο από πέντε χρόνια, μετά την κρίση που προκάλεσε ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. 

Το 2025 η ΕΕ εισήγαγε ενεργειακά προϊόντα αξίας 336,7 δισ. ευρώ, ενώ από την έναρξη της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή έχουν προστεθεί 22 δισ. ευρώ στο κόστος εισαγωγών, χωρίς ωστόσο να διαφαίνεται προς το παρόν άμεση απειλή για την ασφάλεια εφοδιασμού.

Παρά την πρόοδο στην καθαρή ηλεκτροπαραγωγή, η Κομισιόν επισημαίνει ότι θέρμανση, βιομηχανία και μεταφορές παραμένουν έντονα εξαρτημένες από το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο, γεγονός που αφήνει τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις εκτεθειμένα σε διεθνείς διακυμάνσεις τιμών. Το μήνυμα είναι σαφές: οι σημερινές αποφάσεις για επενδύσεις και πολιτικές θα κρίνουν αν στην επόμενη κρίση η ΕΕ θα είναι πιο ανθεκτική ή εξίσου ευάλωτη.

Πέντε πεδία δράσης

Η δέσμη πολιτικής οργανώνεται γύρω από πέντε άξονες δράσης: ενισχυμένος συντονισμός μεταξύ κρατών-μελών, προστασία καταναλωτών και βιομηχανίας, εξοικονόμηση και υποκατάσταση ορυκτών καυσίμων, αναβάθμιση του ενεργειακού συστήματος και κινητοποίηση επενδύσεων. Πρόκειται περισσότερο για ένα πλαίσιο διαχείρισης της κρίσης και λιγότερο για «νέο πακέτο μέτρων», καθώς η Επιτροπή αξιοποιεί κυρίως ήδη υφιστάμενα εργαλεία και χρηματοδοτικούς μηχανισμούς.

Συντονισμός αγορών και αποθεμάτων

Η Κομισιόν θέλει να αποφύγει το σενάριο όπου όλα τα κράτη-μέλη γεμίζουν ταυτόχρονα τις αποθήκες φυσικού αερίου, πυροδοτώντας νέο κύμα ανατιμήσεων. Προβλέπει στενή παρακολούθηση του χρονοδιαγράμματος αγορών και τη χρήση της ευελιξίας στον στόχο πλήρωσης αποθηκών μέχρι και κατά 10%, με πιθανή επιπλέον αύξηση του επιτρεπόμενου περιθωρίου έως 5% εάν παραμείνουν δυσμενείς οι συνθήκες αγοράς. Η Επιτροπή θα συντονίζει επίσης ενδεχόμενες αποδεσμεύσεις αποθεμάτων πετρελαίου μέσω της Ομάδας Συντονισμού Πετρελαίου, ενώ έως τον Μάιο 2026 θα χαρτογραφήσει τις ευρωπαϊκές διϋλιστηριακές δυνατότητες, δίνοντας έμφαση στα καύσιμα της αεροπλοΐας,  όπου σχεδόν το 40% της κατανάλωσης καλύπτεται από εισαγωγές, πολλές εκ των οποίων διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ.

Ασπίδα για νοικοκυριά και επιχειρήσεις

Η Κομισιόν αποφεύγει να προτείνει ένα νέο, οριζόντιο μηχανισμό στήριξης, αλλά καλεί τα κράτη-μέλη να αξιοποιήσουν πλήρως το υφιστάμενο ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προστασία των καταναλωτών, όπως η «Δέσμη για την Ενέργεια των Πολιτών» (Citizens Energy Package) και η πρόσφατη μεταρρύθμιση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Προκρίνονται εργαλεία όπως στοχευμένα επιδόματα εισοδήματος, ενεργειακά κουπόνια για ευάλωτα νοικοκυριά, κοινωνικά τιμολόγια, μειώσεις ειδικών φόρων κατανάλωσης στην ηλεκτρική ενέργεια, καθώς και μείωση ΦΠΑ για επενδύσεις σε αντλίες θερμότητας, φωτοβολταϊκά σε στέγες, ηλιακούς θερμοσίφωνες και μικρές μπαταρίες.

Για τις επιχειρήσεις, και ειδικά τις μικρομεσαίες και τις ενεργοβόρες μονάδες, η Κομισιόν  εισηγείται στοχευμένα σχήματα στήριξης: χρηματοδοτικά εργαλεία, κουπόνια (vouchers), και μοντέλα leasing για καθαρές και αποδοτικές τεχνολογίες, με στόχο να μειωθεί τόσο η έκθεση στις τιμές όσο και το ενεργειακό αποτύπωμα. 

Στο ρυθμιστικό πεδίο, προαναγγέλλεται ένα Προσωρινό Πλαίσιο (Temporary Framework) έκτακτων μέτρων κρατικών ενισχύσεων για τους κλάδους που πλήττονται περισσότερο από τις αυξήσεις τιμών, καθώς και πρακτικές οδηγίες προς τα κράτη-μέλη για προστασία ευάλωτων καταναλωτών από διακοπές, επιτάχυνση αλλαγής προμηθευτή και ενίσχυση της συμμετοχής σε ενεργειακές κοινότητες και αυτοπαραγωγή.

Εξοικονόμηση, υποκατάσταση και επιτάχυνση καθαρών τεχνολογιών

Ένας από τους πιο τεχνοκρατικούς άξονες της ανακοίνωσης αφορά την ταχεία μείωση της κατανάλωσης φυσικού αερίου και πετρελαίου μέσω συνδυασμού εξοικονόμησης, ηλεκτροδότησης και ανάπτυξης εγχώριων καθαρών πηγών. 

Η Κομισιόν θα παρουσιάσει στην άτυπη σύνοδο υπουργών Ενέργειας στην Κύπρο, στις 13 Μαΐου, έναν «κατάλογο μέτρων» (catalogue of measures) που έχουν αποδεδειγμένα λειτουργήσει από το 2022, με έμφαση σε παρεμβάσεις άμεσης απόδοσης σε κτίρια, βιομηχανία και μεταφορές.

Στον κατάλογο αυτό θα περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, στήριξη για αντικατάσταση λεβήτων πετρελαίου και αερίου με αντλίες θερμότητας, μέτρα ταχείας βελτίωσης μόνωσης κτιρίων, κοινωνικά σχήματα leasing για καθαρές τεχνολογίες, και στοχευμένες δράσεις για αντλίες θερμότητας βιομηχανικής χρήσης και συστήματα ανάκτησης θερμότητας. Ειδικό βάρος δίνεται στην γεωθερμική ενέργεια και την ηλιοθερμία, όπου η Κομισιόν αναλαμβάνει να δημιουργήσει ευρωπαϊκή βάση γεωλογικών δεδομένων και, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και εθνικές αναπτυξιακές τράπεζες, σχήματα μείωσης κινδύνου και ασφάλισης για νέα έργα.

Στο μέτωπο του υδρογόνου, η Κομισιόν αναγνωρίζει ότι η ανάπτυξη της αγοράς υπολείπεται των προσδοκιών και προαναγγέλλει μέχρι τον Ιούνιο 2026 στοχευμένη αναθεώρηση των κριτηρίων παραγωγής ανανεώσιμου υδρογόνου (renewable hydrogen), με στόχο να επιταχυνθεί η βιομηχανική χρήση αλλά και η παραγωγή ηλεκτρο-συνθετικών αεροπορικών καυσίμων (electro‑SAF).

Επιτάχυνση ηλεκτροδότησης και δικτύων

Η Κομισιόν συνδέει άμεσα την ανθεκτικότητα στις τιμές με την ταχύτητα εξηλεκτρισμού της οικονομίας και την ενίσχυση των δικτύων. Ζητά από τους συννομοθέτες να ολοκληρώσουν τις διαπραγματεύσεις για τη «δέσμη για τα δίκτυα» (Grids Package) πριν από το καλοκαίρι του 2026, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για προαπαιτούμενο ώστε να επιταχυνθεί η ανάπτυξη ΑΠΕ, αποθήκευσης – συμπεριλαμβανομένων μεγάλων μπαταριών – και διασυνδέσεων, και να μειωθούν οι χονδρικές και λιανικές τιμές.

Παράλληλα, προαναγγέλλεται ένα Σχέδιο Δράσης για τον Εξηλεκτρισμό (Electrification Action Plan) εντός του β΄ τριμήνου του 2026, το οποίο θα περιλαμβάνει στόχο για τον βαθμό ηλεκτροδότησης της οικονομίας και δέσμη μέτρων άρσης εμποδίων στην ηλεκτροκίνηση, στην ηλεκτρική θέρμανση και στη χρήση ηλεκτρισμού στη βιομηχανία. 

Η Κομισιόν θα εντοπίσει, μαζί με τα κράτη-μέλη και τους διαχειριστές συστημάτων, σταθμούς παραγωγής – ιδίως αιολικά πάρκα – που πλησιάζουν στο τέλος του κύκλου ζωής τους, ώστε να επανενεργοποιηθούν (repowering) και να αυξήσουν γρήγορα τη διαθέσιμη καθαρή ισχύ.

Στο ρυθμιστικό επίπεδο, ετοιμάζεται στοχευμένη νομοθετική πρόταση για τις χρεώσεις δικτύου (network charges) και τη φορολογία ενέργειας, με στόχο τη δομική μείωση του μη ενεργειακού σκέλους στους λογαριασμούς. Σήμερα, οι χρεώσεις δικτύου αντιστοιχούν σε περίπου 27% του λογαριασμού ηλεκτρικής ενέργειας των νοικοκυριών και 21% των επιχειρήσεων, ενώ οι φόροι και τα τέλη φτάνουν το 24% στους λογαριασμούς των νοικοκυριών και το 16% για τις επιχειρήσεις. Η Κομισιόν θέλει να δώσει ισχυρότερα κίνητρα στις ρυθμιστικές αρχές για τη χρήση έξυπνων, καινοτόμων τεχνολογιών από τους διαχειριστές δικτύων, αλλά και να επιβάλει μεγαλύτερη διαφάνεια και συγκρισιμότητα των τιμολογίων.

Πολλά χρήματα στο τραπέζι, πίεση για ταχύτητα

Στο χρηματοδοτικό σκέλος, η Κομισιόν υπενθυμίζει ότι η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί επενδύσεις της τάξης των 660 δισ. ευρώ ετησίως μέχρι το 2030, ποσό που καθιστά απαραίτητη τη μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων και όχι μόνο δημόσιων πόρων. Σημειώνει ότι παραμένουν διαθέσιμα σημαντικά κονδύλια από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Recovery and Resilience Facility – RRF), ύψους 184 δισ. ευρώ, και από τα Ταμεία Συνοχής, ύψους 38 δισ. ευρώ, αλλά αναγνωρίζει ότι το κρίσιμο ζητούμενο είναι η ταχύτητα και η στόχευση της υλοποίησης.

Για να επιταχυνθεί η κινητοποίηση ιδιωτικών επενδύσεων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχεδιάζει μια «ναυαρχίδα» Σύνοδο για τις Επενδύσεις στην Καθαρή Ενέργεια (Clean Energy Investment Summit) εντός του 2026, με τη συμμετοχή θεσμικών επενδυτών, βιομηχανίας, αναδόχων έργων και δημόσιων χρηματοδοτικών φορέων. 

Η Κομισιόν, ανοίγει το δρόμο για ανακατεύθυνση υφιστάμενων ευρωπαϊκών πόρων προς έργα με άμεσο αντίκτυπο στο κόστος ενέργειας – από επιτάχυνση εγκατάστασης φωτοβολταϊκών και αντλιών θερμότητας, έως ενίσχυση υποδομών δικτύου και έργων αποθήκευσης. Παράλληλα, αφήνει να εννοηθεί ότι είναι έτοιμη να απλοποιήσει περαιτέρω τους κανόνες για την αξιοποίηση των κονδυλίων και να ενισχύσει τη χρήση εσόδων από το Σύστημα Εμπορίας Εκπομπών (ETS) για επενδύσεις σε εξηλεκτρισμό μεταφορών, θέρμανσης και βιομηχανικής αποανθρακοποίησης.

«Μικρές» θεσμικές κινήσεις, μεγάλο πολιτικό μήνυμα

Παρότι η ανακοίνωση δεν περιλαμβάνει νέες εμβληματικές νομοθετικές πρωτοβουλίες, στέλνει σαφές μήνυμα στους ηγέτες, ότι κάθε καθυστέρηση στις επενδύσεις της ενεργειακής μετάβασης σήμερα αυξάνει το κοινωνικό και οικονομικό κόστος της επόμενης κρίσης. Και προειδοποιεί πως η Ευρώπη «δεν έχει την πολυτέλεια» να παραμείνει εκτεθειμένη σε ολοένα συχνότερα ενεργειακά σοκ, και καλεί τα κράτη-μέλη να αξιοποιήσουν τον συντονισμό, την ενιαία αγορά και το βάρος της ΕΕ ως αγοραστή για να μετριάσουν τις επιπτώσεις της τρέχουσας αναταραχής στη Μέση Ανατολή.

Το κείμενο της Κομισιόν κρατά απόσταση από την ιδέα ενός νέου, «γενικευμένου» πακέτου στήριξης στα πρότυπα της περιόδου 2022–2023, όπου πολλές κυβερνήσεις προχώρησαν σε οριζόντια μέτρα με πολύ υψηλό δημοσιονομικό κόστος. Αυτό αντανακλά τις ενστάσεις κρατών όπως η Γερμανία και άλλα κράτη του βορρά, που δεν επιθυμούν να ξαναζήσουν τη διαμάχη για πλαφόν στο αέριο και κοινή έκδοση χρέους, και πιέζουν για στοχευμένα, προσωρινά εργαλεία με σαφή ημερομηνία λήξης.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επιχειρεί να εμφανιστεί ως εγγυητής μιας «σοβαρής» γραμμής, με προσωρινά μέτρα για τα πιο εκτεθειμένα τμήματα της οικονομίας. Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε κόντρα με χώρες του νότου και της κεντρικής Ευρώπης που πιέζουν για περισσότερη «ορατή» δημοσιονομική στήριξη, φοβούμενες πολιτικό κόστος από ένα νέο κύμα ακρίβειας.

Αρκετές κυβερνήσεις προειδοποιούν ότι οι ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι «κουρασμένες από διαδοχικές κρίσεις» – πανδημία, Ουκρανία, πληθωρισμός, τώρα Ιράν – και ότι ένα ακόμη ενεργειακό σοκ μπορεί να ενισχύσει αντισυστημικές και ακροδεξιές φωνές.

Στο Eurogroup και στα συμβούλια υπουργών Οικονομικών, ήδη καταγράφεται διαχωρισμός ανάμεσα σε όσους βλέπουν την κρίση ως ευκαιρία για επιτάχυνση της μετάβασης (επενδύσεις σε ΑΠΕ, εξηλεκτρισμό, αντλίες θερμότητας) και σε όσους ζητούν πρωτίστως «φθηνό καύσιμο τώρα», ακόμη κι αν αυτό σημαίνει προτεραιότητα σε βραχυπρόθεσμες φορολογικές παρεμβάσεις. Το προσχέδιο της Κομισιόν προσπαθεί να ισορροπήσει προτείνοντας μεν μειώσεις φόρων στην ενέργεια, αλλά με ρητές προειδοποιήσεις για απώλειες εσόδων και την ανάγκη σαφούς ημερομηνίας λήξης.

Η άτυπη σύνοδος των ηγετών στην Κύπρο θα λειτουργήσει ως τεστ για το κατά πόσο οι ηγέτες είναι διατεθειμένοι να μεταφράσουν την τεχνοκρατική γλώσσα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε πολιτικές δεσμεύσεις, ενόψει και των εθνικών εκλογικών κύκλων. Για τους «σκληρούς» της γραμμής περί στρατηγικής αυτονομίας, το ζητούμενο είναι να μην φανεί ότι η Ευρώπη αντιδρά απλώς στις κινήσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, αλλά διαμορφώνει δική της στρατηγική, με επίκεντρο την ενεργειακή ασφάλεια και την κοινωνική συνοχή.