Το μίσος είναι ο ισχυρότερος κοινωνικός καθοριστικός παράγοντας της ασθένειας.
Οι ανισότητες στην υγεία έχουν τις ρίζες τους στο μίσος. Ρατσισμός, ξενοφοβία, ομοφοβία, φτώχεια και έλλειψη πρόσβασης σε φάρμακα και υπηρεσίες υγείας, όλα αυτά έχουν τις ρίζες τους στο μίσος. Ο λόγος είναι ότι οι άνθρωποι αναπτύσσουν πολιτικές και νόμους που έχουν τις ρίζες τους στο μίσος, στιγματίζουν και εμποδίζουν τους ανθρώπους να έχουν πρόσβαση στην υγεία.
Και αυτό συμβαίνει για κάποιο λόγο. Για τον ίδιο λόγο που λέει ο Will Storr, «επειδή θέλουν να κρατήσουν τους ανθρώπους υποβαθμισμένους και επειδή δεν καταλαβαίνουν τους ανθρώπους».
Από τη στιγμή που έχεις επιβαρυντικούς παράγοντες λόγω μειονότητας, σύμφωνα με τη «Θεωρία του Στρες των Μειονοτήτων», όσο περισσότερες μειονοτικές καταστάσεις έχεις, όπως να είσαι φτωχός, μετανάστης κλπ, τόσο περισσότερα προβλήματα υγείας θα έχεις, επειδή κάθε μία από αυτές τις ταυτότητες που σε χαρακτηρίζουν, βιώνει ένα επίπεδο μίσους και στίγματος.
Και επιπλέον, η κάθε μία από αυτές τις «ταυτότητες» παράγει, επίσης, μια σειρά από εμπόδια, ταυτόχρονα με τις κοινωνικές συνθήκες που σε κάνουν να εμπλέκεσαι σε συμπεριφορές που μπορεί να είναι επικίνδυνες για την υγεία σου.
Όταν οι κοινωνίες υιοθετούν νόμους και πολιτικές που εισάγουν διακρίσεις, διαβρώνουν την υγεία ενισχύοντας το στίγμα, περιορίζοντας τα δικαιώματα και καλλιεργώντας τον φόβο.
Στο συναίσθημα βασίζονται οι αποφάσεις που λαμβάνει ο πληθυσμός, ακόμη και στα ζητήματα δημόσιας υγείας
Με τα λόγια αυτά, ο Κοσμήτορας της Σχολής Δημόσιας Υγείας Rutgers του Νιού Τζέρσεϋ Πέρρυ Ν. Χαλκίτης, μας εξήγησε τα προβλήματα ανισοτήτων στην υγεία, σε όλα τα συστήματα υγείας διεθνώς, ανεξάρτητα από τη βασική δομή αν είναι ιδιωτική – όπως συμβαίνει στις ΗΠΑ, ή δημόσια – όπως συμβαίνει στην Ευρώπη.
Ο ίδιος, διακεκριμένος Καθηγητής Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας, εστιάζει στην ψυχολογία της δημόσιας υγείας και τις πολιτικές υγείας, ασκώντας έντονη κριτική στις ανισότητες στην υγεία και στην πολιτικοποίηση της δημόσιας υγείας, δίνοντας έμφαση σε παρεμβάσεις που βασίζονται μόνο στα τεκμηριωμένα στοιχεία για την αντιμετώπιση των μολυσματικών ασθενειών.
Τον συναντήσαμε στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής στο πλαίσιο διάλεξής του, με αφορμή την έκδοση του τελευταίου βιβλίου του «Humanizing Public Health: How Disease-centred Approaches Have Failed Us» (Εξανθρωπίζοντας τη Δημόσια Υγεία – Πώς οι προσεγγίσεις που εστιάζουν στην ασθένεια μας απογοήτευσαν), που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Johns Hopkins University Press φέτος, με το οποίο διερευνά τις ιστορικές και σύγχρονες προκλήσεις της δημόσιας υγείας μέσα από ένα κοινωνικοπολιτικό πρίσμα.
Στη συζήτηση που είχαμε με τον καθηγητή Χαλκίτη με αφορμή το βιβλίο του, μας επισήμανε ότι «παρά τις σοβαρές καταστάσεις δημόσιας υγείας που έχουν παρατηρηθεί τις τελευταίες δεκαετίες, τα αποτελέσματα δεν είναι ακόμη τα επιθυμητά.
Ξεκινώντας από το AIDS, που ακόμη έχουμε 30.000 νέα περιστατικά προσβολής από HIV στις ΗΠΑ, συνεχίζοντας με την πανδημία του κορονοϊού παρά τα εμβόλια και φτάνοντας στην απλή γρίπη – που όμως ο κόσμος δεν εμβολιάζεται πάντα, οι λάθος χειρισμοί παραμένουν πρόβλημα, γιατί δεν οδηγούν στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Εστιάζουμε στον παθογόνο μικροοργανισμό, αναζητούμε τη λύση, παρέχουμε ένα εμβόλιο, μια θεραπεία και περιμένουμε οι άνθρωποι να ακολουθήσουν τη συμβουλή μας.
Η λογική…
Και αυτό είναι μια λογική προσέγγιση.
Δεν εστιάζουμε για να δούμε καλύτερα τους ανθρώπους που κινδυνεύουν περισσότερο. Πιστεύουμε ότι θα κάνουν το λογικό, θα ακολουθήσουν τις συμβουλές των ειδικών.
Όμως τελικά, οι άνθρωποι αποφασίζουν με βάση το συναίσθημά τους, την ενσυναίσθηση ή την απουσία ενσυναίσθησης, την αδυναμία τους να καταλάβουν την επιστήμη και όχι μόνο την παραπληροφόρηση, αλλά και γιατί έχουν πολιτικά ερείσματα.
Αυτοί οι παράγοντες έχουν εφαρμογή, όχι μόνο στις λοιμώξεις, αλλά σε όλα τα μεγάλα ζητήματα της δημόσιας υγείας, συμπεριλαμβανομένων και των χρονίων παθήσεων.
Πρέπει να δούμε την ανθρώπινη πλευρά του ατόμου».
…και το συναίσθημα
Όπως εξήγησε ο καθηγητής, «η δημόσια υγεία πρέπει να ξεπεράσει αυτό το ασθενοκεντρικό πρίσμα. Τα ανθρώπινα όντα δεν είναι καθαρά ορθολογικοί παράγοντες. Οι αποφάσεις τους για την υγεία διαμορφώνονται από πεποιθήσεις, συναισθήματα, πολιτική και ενσυναίσθηση – ή την απουσία της.
Για να «εξανθρωπίσουμε τη Δημόσια Υγεία», πρέπει να επαναφέρουμε τη δημόσια υγεία στο επίκεντρο των ανθρώπων που υπηρετεί, πρέπει να επαναφέρουμε το «κοινό» στη δημόσια υγεία».
Φέρνοντας ένα παράδειγμα για τον ιό HIV/AIDS, επισήμανε ότι αναλωθήκαμε επί δεκαετίες να πείσουμε τον κόσμο να χρησιμοποιεί προφυλακτικό για την αποφυγή της λοίμωξης.
«Αν όμως έχεις πιει πέντε ούζα, θα σκεφτείς να χρησιμοποιήσεις προφυλακτικό;», διερωτήθηκε χαρακτηριστικά, για να προχωρήσει στο θέμα των ανισοτήτων και να θέσει το θέμα της προφυλακτικής αγωγής PREP, η οποία καθυστέρησε πολύ η εφαρμογή της διεθνώς. Όμως παρά την ύπαρξή της, και πάλι, στις ΗΠΑ έχουμε 30.000 νέα περιστατικά το χρόνο. Και εδώ μπαίνει το θέμα του στίγματος των κοινωνικών ομάδων, το οποίο ξεκινά από το συναίσθημα του μίσους.
Η θέση της καινοτομίας
To αντίστοιχο συμβαίνει και με τις καινοτόμες θεραπείες. Δεν μπορούν όλοι να έχουν πρόσβαση σε αυτές. Πρέπει να έχεις μια πολύ – πολύ καλή ασφάλεια στις ΗΠΑ και πάλι να διεκδικείς την περίθαλψή σου.
Το «παιχνίδι του στάτους»
Επιστρέφοντας στον Will Storr και στο βιβλίο του «Το παιχνίδι του στάτους», ο Πέρρυ Χαλκίτης είπε ότι οι άνθρωποι είναι σαν τα υπόλοιπα ζώα που θέλουν να είναι αρχηγοί. Το λιοντάρι προσπαθεί να νικήσει το ασθενέστερο λιοντάρι, οι άνθρωποι προσπαθούν να επικρατήσουν στους ασθενέστερους ανθρώπους, φοβούμενοι μη χάσουν τη θέση τους και υποβαθμιστούν.
Έτσι, αποφασίζουν νόμους που δεν επιτρέπουν την κοινωνική βελτίωση.
Όμως, όταν οι κοινωνίες υιοθετούν νόμους και πολιτικές που εισάγουν διακρίσεις, διαβρώνουν την υγεία ενισχύοντας το στίγμα, περιορίζοντας τα δικαιώματα και καλλιεργώντας τον φόβο.
Ο φόβος με τη σειρά του πυροδοτεί την έλλειψη εμπιστοσύνης και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιδρούν στις οδηγίες δημόσιας υγείας.
Αν θέλουμε να εμποδίσουμε επερχόμενες πανδημίες ή κρίσεις δημόσιας υγείας, πρέπει να αντιμετωπίσουμε όχι μόνο την ίδια την ασθένεια, αλλά και τις ανθρώπινες, κοινωνικές, δομικές, οικονομικές και πολιτικές παραμέτρους που επιτρέπουν στις κρίσεις αυτές να επεκταθούν.
