Εμμηνόπαυση: Η εξασθένηση της μνήμης συνδέεται με μείωση της παραγωγής οιστρογόνων στον εγκέφαλο

Μια περιοχή ανάμεσα στα κύτταρα του γυναικείου εγκεφάλου ίσως κρύβει το «κλειδί» για την κατανόηση της απώλειας μνήμης που σχετίζεται με τη μείωση των οιστρογόνων μετά την εμμηνόπαυση, σύμφωνα με τα ευρήματα νέας προκλινικής μελέτης της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Northwestern στις ΗΠΑ.

Σχεδόν τα δύο τρίτα των Αμερικανών που πάσχουν από νόσο Αλτσχάιμερ είναι γυναίκες, ωστόσο οι λόγοι για τους οποίους είναι πιο ευάλωτες από τους άνδρες, δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως. Οι επιστήμονες εδώ και χρόνια θεωρούν ότι η απώλεια οιστρογόνων μετά την εμμηνόπαυση μπορεί να μειώνει τη φυσική προστασία του εγκεφάλου έναντι στην απώλεια μνήμης και τον νευροεκφυλισμό.

Στη νέα μελέτη, οι επιστήμονες εξέτασαν νεαρά και ηλικιωμένα αρσενικά και θηλυκά ποντίκια, με ή χωρίς απώλεια οιστρογόνων, γεγονός που τους επέτρεψε να εντοπίσουν τις επιδράσεις που αφορούν ειδικά τα ηλικιωμένα θηλυκά τρωκτικά. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η απώλεια οιστρογόνων, η γήρανση και το γυναικείο φύλο συνδέονται στενά με διαταραχές σε μια σημαντική αλλά συχνά υποτιμημένη πτυχή της λειτουργίας του εγκεφάλου, γνωστή ως εξωκυττάρια θεμέλια ουσία (extracellular matrix, ECM). Πρόκειται για μια σύνθετη δομική οντότητα που περιβάλλει και υποστηρίζει τα κύτταρα των ιστών και εμφανίζεται σε ιδιαίτερα υψηλές συγκεντρώσεις στον ιππόκαμπο– μια περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη μνήμη και τη μάθηση.

«Η μελέτη αυτή δείχνει ότι τα θηλυκά- αλλά όχι τα αρσενικά- ενδέχεται να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στην απώλεια οιστρογόνων στον εγκέφαλο σε προχωρημένη ηλικία, γεγονός που μπορεί να συμβάλλει στον αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης νόσου Αλτσχάιμερ», δήλωσε η Δρ. Χονγκ Ζάο, καθηγήτρια έρευνας Μαιευτικής και Γυναικολογίας στη Σχολή Ιατρικής Feinberg του Πανεπιστημίου Northwestern και κύρια συγγραφέας της μελέτης.

Διαβάστε επίσης: Νέος άτλας χαρτογραφεί τις αλλαγές στο γυναικείο σώμα κατά την εμμηνόπαυση

Τα ευρήματα της μελέτης που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Aging Cell», προσφέρουν νέα γνώση σχετικά με το πώς η απώλεια οιστρογόνων επηρεάζει τον γηράσκοντα γυναικείο εγκέφαλο και ενδέχεται να εξηγούν γιατί οι γυναίκες έχουν υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ.

«Παρουσιάσαμε μερικά από τα πιο ισχυρά στοιχεία που αποδεικνύουν πόσο σημαντικά είναι τα οιστρογόνα για τη μνήμη και άλλες λειτουργίες της διάθεσης στον γυναικείο εγκέφαλο», δήλωσε ο Δρ. Σερντάρ Μπουλούν, πρόεδρος του Τμήματος Μαιευτικής και Γυναικολογίας της Feinberg και γιατρός της Northwestern Medicine. «Αυτό θα πρέπει να ευαισθητοποιήσει τους κλινικούς γιατρούς ως προς τον ουσιαστικό ρόλο των οιστρογόνων στον γυναικείο εγκέφαλο, γιατί όταν χαθεί η μνήμη, δεν επανέρχεται», τόνισε.

Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν γενετικά τροποποιημένα ποντίκια που δεν διέθεταν αρωματάση- ένα βασικό ένζυμο απαραίτητο για την παραγωγή οιστρογόνων- είτε σε ολόκληρο το σώμα είτε μόνο στον εγκέφαλο. Εξέτασαν πώς η απώλεια οιστρογόνων επηρέασε τη μνήμη και τη συμπεριφορά αρσενικών και θηλυκών ποντικιών σε νεαρή και προχωρημένη ηλικία. Παράλληλα, οι επιστήμονες εξέτασαν τις αλλαγές στην έκφραση γονιδίων σε ολόκληρο το γονιδίωμα στον ιππόκαμπο ποντικιών και των δύο φύλων, τα οποία παρουσίαζαν μειωμένα επίπεδα οιστρογόνων στον εγκέφαλο.

Η εξωκυττάρια θεμέλια ουσία στο μικροσκόπιο

Όπως το κονίαμα ανάμεσα στα τούβλα, η εξωκυττάρια θεμέλια ουσία (ECM) είναι ένα δίκτυο μορίων που «γεμίζει» τα κενά ανάμεσα στα εγκεφαλικά κύτταρα. Παίζει σημαντικό ρόλο στη μνήμη, την ανάπτυξη και τη συνολική υγεία του εγκεφάλου και αποτελεί σχεδόν το 20% του όγκου του. Η ECM λειτουργεί σαν υποστηρικτικός «σκελετός» που βοηθά τα εγκεφαλικά κύτταρα να επικοινωνούν και να λειτουργούν σωστά.

Οι επιστήμονες παραδοσιακά επικεντρώνονταν στη μελέτη των εγκεφαλικών κυττάρων, όπως οι νευρώνες και τα νευρογλοιακά κύτταρα, και έδιναν πολύ λιγότερη προσοχή στον χώρο μεταξύ των κυττάρων. Πρόκειται για την πρώτη μελέτη που εξετάζει την απώλεια οιστρογόνων σε σχέση με την ECM.

«Ελπίζουμε ότι τα ευρήματά μας θα ενθαρρύνουν μελλοντικές μελέτες ώστε να κατανοηθεί καλύτερα πώς μεταβάλλεται αυτή η θεμέλια ουσία στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και πώς θα μπορούσε να αυξάνει την ευαισθησία στη νόσο Αλτσχάιμερ», δήλωσε η Ζάο.

Νέα θεραπευτική προσέγγιση με στόχο την ECM;

Οι σημερινές θεραπείες κατά του αμυλοειδούς για τη νόσο Αλτσχάιμερ μπορούν να απομακρύνουν τη μη φυσιολογική συσσώρευση αμυλοειδών πρωτεϊνών στον εγκέφαλο, που αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της νόσου. Ωστόσο, παραμένει ασαφές σε ποιο βαθμό αυτές οι θεραπείες βοηθούν ουσιαστικά στην επιβράδυνση της απώλειας μνήμης ή στη βελτίωση της καθημερινής λειτουργικότητας. Ορισμένες μελέτες δείχνουν ελάχιστα οφέλη, ενώ άλλες καταγράφουν ελάχιστη ουσιαστική βελτίωση.

Τα νέα ευρήματα υποδεικνύουν μια πιθανή νέα θεραπευτική προσέγγιση που θα επικεντρώνεται στην αποκατάσταση του υποστηρικτικού περιβάλλοντος του εγκεφάλου- δηλαδή της ECM- ώστε να προστατεύεται η μνήμη και να αντιμετωπίζεται η νόσος.

Παραγωγή οιστρογόνων πριν και μετά την εμμηνόπαυση

Πριν από την εμμηνόπαυση, οι ωοθήκες αποτελούν τη βασική πηγή οιστρογόνων στις γυναίκες. Μετά την εμμηνόπαυση, τα επίπεδα οιστρογόνων μειώνονται απότομα και μόνο μικρές ποσότητες παράγονται σε άλλα σημεία του σώματος, όπως στον εγκέφαλο, τον λιπώδη ιστό, τα οστά, τους μυς, τα αιμοφόρα αγγεία και τον μαστό. Στα ποντίκια, τα οιστρογόνα συντίθενται τοπικά στον εγκέφαλο και το γοναδικό λίπος στα αρσενικά, ενώ στα θηλυκά παράγονται κυρίως στον εγκέφαλο.

Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι οι γυναίκες με Αλτσχάιμερ μπορεί να έχουν ακόμη χαμηλότερα επίπεδα οιστρογόνων στον εγκέφαλο σε σύγκριση με εκείνες χωρίς τη νόσο. Η νέα μελέτη ενισχύει αυτή τη θεωρία.

Βοηθά η ορμονική θεραπεία υποκατάστασης;

Η θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης (HRT), η οποία αποκαθιστά τα επίπεδα οιστρογόνων, έχει μελετηθεί ως πιθανός τρόπος προστασίας των γυναικών από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Ωστόσο, οι κλινικές μελέτες έχουν δώσει αντικρουόμενα αποτελέσματα. Ορισμένες έδειξαν ότι η HRT βελτίωσε τη μνήμη και τις γνωστικές λειτουργίες, ενώ άλλες κατέγραψαν ελάχιστο όφελος ή ακόμη και αρνητικές επιδράσεις, σύμφωνα με την ερευνήτρια. Οι διαφορές αυτές μπορεί να σχετίζονται με τον τύπο της θεραπείας, την ηλικία έναρξης και τις διαφορές στον σχεδιασμό των μελετών.

«Απαιτείται περισσότερη έρευνα για να κατανοήσουμε πώς τα οιστρογόνα επηρεάζουν τον γυναικείο εγκέφαλο και γιατί η απώλειά τους αυξάνει τον κίνδυνο Αλτσχάιμερ στις γυναίκες», δήλωσε η Ζάο. «Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών θα μπορούσε να βοηθήσει τους ερευνητές να αναπτύξουν ασφαλέστερες και αποτελεσματικότερες στρατηγικές ορμονικής θεραπείας για την πρόληψη ή την επιβράδυνση της εξέλιξης της νόσου στις γυναίκες», κατέληξε η ερευνήτρια.

Πηγή: Eurekalert