Έμπολα: Η ανεξέλεγκτη εξάπλωση του ιού και τα πιθανά αίτια

Η επιδημία Έμπολα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (ΛΔΚ) μπορεί να αιφνιδίασε τους περισσότερους, όχι όμως και τον Τζέιμς Μπαγκούμα. Ο ίδιος έχει μελετήσει τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στην άγρια ζωή και τους ανθρώπους στην περιοχή Μπουντιμπούγιο της Ουγκάντας, όπου το στέλεχος του ιού Έμπολα που ευθύνεται για τη σημερινή επιδημία εντοπίστηκε για πρώτη φορά πριν από περίπου δύο δεκαετίες.

Η τρέχουσα επιδημία είναι η 17η καταγεγραμμένη έξαρση του Έμπολα στη ΛΔΚ από τότε που ο ιός ταυτοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1976. Μέχρι στιγμής, 51 άνθρωποι έχουν βρεθεί θετικοί στο στέλεχος Μπουντιμπούγιο, ενώ άλλοι 600 θεωρούνται ύποπτα κρούσματα και 139 άνθρωποι εκτιμάται ότι έχουν χάσει τη ζωή τους, σύμφωνα με την τελευταία ενημέρωση του γενικού διευθυντή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους. Όπως προειδοποιεί, τα κρούσματα αναμένεται να αυξηθούν περαιτέρω.

Η προέλευση της επιδημίας στην επαρχία Ιτούρι της ΛΔΚ παραμένει άγνωστη, ωστόσο οι επιστήμονες υποπτεύονται τις φρουτονυχτερίδες. Τα ζώα αυτά αποτελούν φυσική δεξαμενή του ιού Έμπολα και είναι ιδιαίτερα συνηθισμένα στην περιοχή. Προηγούμενες επιδημίες Έμπολα προκλήθηκαν από φαινόμενα «μετάδοσης μεταξύ ειδών», κατά τα οποία ο ιός πέρασε από τις νυχτερίδες σε άλλα ζώα ή σε ανθρώπους.

Ο Μπαγκούμα, που εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Makerere στην Καμπάλα της Ουγκάντας, εξηγεί στο επιστημονικό περιοδικό Nature γιατί η περιοχή θεωρείται υψηλού κινδύνου για ζωονόσους.

Γιατί η περιοχή κινδυνεύει τόσο πολύ από επιδημίες Έμπολα;

Οι κάτοικοι του Μπουντιμπούγιο ζουν πολύ κοντά σε εθνικά πάρκα. Εκεί υπάρχουν μεγάλες αποικίες φρουτονυχτερίδων, αλλά και πρωτεύοντα θηλαστικά όπως πίθηκοι και μπαμπουίνοι. Τα ζώα αυτά αλληλεπιδρούν συχνά με τις τοπικές κοινότητες. Οι άνθρωποι πηγαίνουν στα πάρκα για κυνήγι, ενώ τα ζώα εισέρχονται σε καλλιέργειες και κήπους αναζητώντας τροφή. Η φυσική επαφή με την άγρια ζωή είναι συχνή και ορισμένοι καταναλώνουν αυτά τα ζώα ως τροφή. Το οικοσύστημα είναι στενά διασυνδεδεμένο, γεγονός που αυξάνει την πιθανότητα μετάδοσης του ιού μέσω άμεσης επαφής.

Τα σύνορα της Ουγκάντας με τη ΛΔΚ, όπου εξελίσσεται η επιδημία, είναι εξαιρετικά διάτρητα. Οι μετακινήσεις ανθρώπων γίνονται συχνά ελεύθερα, χωρίς διαβατήρια ή άλλα έγγραφα ταυτοποίησης. Παράλληλα, στις παραμεθόριες περιοχές των δύο χωρών λειτουργούν αγορές άγριων ζώων, όπου διατίθεται προς κατανάλωση κρέας από πιθήκους, μπαμπουίνους και νυχτερίδες. Οι κάτοικοι των περιοχών αυτών δηλώνουν ότι καταναλώνουν συχνά τέτοιο κρέας χωρίς να αρρωσταίνουν, κάτι που καθιστά δύσκολη τη διαρκή αλλαγή συμπεριφοράς.

«Το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να καθοδηγείς τον κόσμο. Πιστεύω όμως ότι έτσι ξεκινούν αυτές οι επιδημίες», λέει ο Μπαγκούμα.

Ένας ακόμη κίνδυνος είναι οι νυχτερίδες που ζουν μέσα σε σπίτια. Μπορούν να μολύνουν τρόφιμα και νερό χωρίς να το αντιληφθούν οι άνθρωποι. Τα περιττώματα και τα ούρα τους συσσωρεύονται στα δάπεδα, ενώ οι κάτοικοι μπορεί να ρίξουν φαγητό κάτω, να το σηκώσουν και να το καταναλώσουν χωρίς να το πλύνουν. Τα παιδιά συχνά μαζεύουν φρούτα από κήπους, τα οποία έχουν ήδη φάει εν μέρει νυχτερίδες, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο μόλυνσης.

Σχετική είδηση: Έμπολα: Το εμβόλιο ενδέχεται να είναι έτοιμο σε εννέα μήνες, σύμφωνα με τον ΠΟΥ

Υπάρχει επαρκής ενημέρωση;

Η ενημέρωση γύρω από αυτές τις ασθένειες έχει αυξηθεί. Ωστόσο, οι άνθρωποι έχουν να αντιμετωπίσουν και άλλα άμεσα προβλήματα. Όταν δεν υπάρχει ενεργή επιδημία, επικεντρώνονται κυρίως σε βασικές ανάγκες, όπως η τροφή και το εισόδημα.

Σημαντικό ρόλο παίζει η συνεργασία με τοπικούς ηγέτες που χαίρουν εμπιστοσύνης. Σε αυτούς περιλαμβάνονται περιφερειακοί αξιωματούχοι, υγειονομικές αρχές και θρησκευτικοί ηγέτες. Τα πρόσωπα αυτά κινητοποιούν τις κοινότητες και μεταφέρουν τα μηνύματα πρόληψης. Τα μηνύματα συντάσσονται από ειδικούς, αλλά μεταφράζονται στις τοπικές γλώσσες και προσαρμόζονται ώστε να είναι κατανοητά στους κατοίκους.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις γυναίκες, καθώς διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην καθημερινή λειτουργία του νοικοκυριού- από την αναζήτηση και προετοιμασία της τροφής έως τη φροντίδα των παιδιών και τη διαχείριση της οικογενειακής ζωής. Παράλληλα, εμφανίζονται πιο δεκτικές στα μηνύματα δημόσιας υγείας σε σύγκριση με τους άνδρες, γεγονός που τις καθιστά βασικό δίαυλο για τη διάδοση ασφαλέστερων πρακτικών απέναντι στις νυχτερίδες μέσα στις κοινότητες.

Πώς μπορεί να μειωθεί ο κίνδυνος μετάδοσης;

Μία λύση είναι να μάθουν οι άνθρωποι να συμβιώνουν με ασφάλεια με τις νυχτερίδες, αντί να επιχειρούν να τις εξοντώσουν. Οι ειδικοί συστήνουν την κατασκευή καλά σφραγισμένων στεγών ώστε οι νυχτερίδες να μην εισέρχονται σε σπίτια, εκκλησίες, σχολεία, αγορές ή υγειονομικές δομές. Παράλληλα, προτείνεται η επισκευή οροφών και ταβανιών για να κλείνουν πιθανά σημεία εισόδου. Οι κάτοικοι ενθαρρύνονται επίσης να φυτεύουν περισσότερα δέντρα στις αυλές τους, ώστε οι νυχτερίδες να φωλιάζουν εκεί και όχι μέσα στα σπίτια.

Πρόκειται για απλά, πρακτικά μέτρα που μπορούν να εφαρμοστούν από τις ίδιες τις κοινότητες, μειώνοντας την επαφή μεταξύ ανθρώπων και ζώων.

Πώς μπορούν να αποτραπούν μελλοντικές επιδημίες;

Απαραίτητη θεωρείται η ενίσχυση των συστημάτων επιτήρησης ώστε να εντοπίζονται οι περιοχές όπου πρέπει να επικεντρωθούν οι παρεμβάσεις.

«Στην έρευνά μας καταφέραμε να καλύψουμε μόνο τρεις υποπεριφέρειες στο Μπουντιμπούγιο, αφήνοντας πολλές περιοχές ανεξερεύνητες», σημειώνει ο Μπαγκούμα.

Καλύτερα συστήματα επιτήρησης θα επέτρεπαν την παρακολούθηση των ειδών νυχτερίδων και των περιοχών υψηλού κινδύνου. Οι επιστήμονες χρειάζεται να χαρτογραφήσουν τις αποικίες νυχτερίδων και να εντοπίσουν τις επικίνδυνες ζώνες, ώστε να γνωρίζουν τι πρέπει να παρακολουθούν διαχρονικά.

Οι πληροφορίες αυτές θα βοηθήσουν στην κατανόηση του ποιες πληθυσμιακές ομάδες έρχονται περισσότερο σε επαφή με νυχτερίδες, ώστε να αναπτυχθούν στοχευμένες στρατηγικές περιορισμού των επικίνδυνων αλληλεπιδράσεων.

Πηγή: Nature