Νόσος Πάρκινσον: Μελέτη με ελληνική «υπογραφή» μπορεί να ανιχνεύσει σε πολύ πρώιμο στάδιο άτομα με κίνδυνο ανάπτυξης της ασθένειας

Η νόσος Πάρκινσον δεν αφορά μόνο ηλικιωμένους και σίγουρα τα άκρα που τρέμουν δεν είναι το μόνο χαρακτηριστικό της σύμπτωμα. Η παγκόσμια ερευνητική κοινότητα αναζητώντας τους δείκτες εξέλιξης της νόσου, διαπιστώνει ότι η μειωμένη όσφρηση και η διαταραχή του ύπνου «REM Sleep Behavior Disorder», πιο γνωστή με το ακρωνύμιο RBD, συχνά εμφανίζονται πριν από τα κινητικά συμπτώματα της νόσου.

Στην Α’ Πανεπιστημιακή Νευρολογική Κλινική του ΕΚΠΑ, στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, ερευνούν με μεγάλη λεπτομέρεια διάφορους κλινικούς, απεικονιστικούς, βιολογικούς και νευροφυσιολογικούς δείκτες στην πορεία του χρόνου, με σκοπό να ανακαλύψουν «πότε, που και πως αρχίζει η βιολογική νόσος Πάρκινσον» στα πολύ πρώιμα στάδιά της. Στο ertnews.gr μίλησε ο διευθυντής της Α’ Νευρολογικής Κλινικής και επικεφαλής της έρευνας, καθηγητής Λεωνίδας Στεφανής, ο οποίος εξηγεί τους μηχανισμούς βιολογικής εξέλιξης της νόσου αλλά μιλά και για δύο μεταλλάξεις στο ίδιο γονίδιο που αφορούν κυρίως τον ελληνικό πληθυσμό.

Συνέντευξη στη Σμαράγδα Αγορογιάννη

Κύριε καθηγητά, η νόσος Πάρκινσον παρουσιάζει ραγδαία αύξηση ενώ υπάρχουν ευρήματα που υποδεικνύουν ότι η συχνότητα της νόσου έχει διαφορετική γεωγραφική κατανομή. Που οφείλεται αυτό;

Τελευταία ευρήματα υποστηρίζουν ότι υπάρχει μια ραγδαία αύξηση των περιστατικών με Νόσο Πάρκινσον παγκοσμίως. Ενώ υπολογιζόταν ότι ο αριθμός των ατόμων με Νόσο Πάρκινσον θα έφτανε τα 12 εκατομμύρια παγκοσμίως το 2040, αυτό έχει ήδη συμβεί από το 2021. Είναι άγνωστος ο λόγος για αυτή την σημαντική, εκθετική αύξηση τα τελευταία χρόνια. Δεν μπορεί να είναι μόνον η γήρανση του πληθυσμού, αφού αυξάνουν και τα καινούργια περιστατικά. Πιθανολογείται έκθεση σε ιδιαίτερους περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως φυτοφάρμακα, βαρέα μέταλλα, ατμοσφαιρική ρύπανση, αλλά και παράγοντες τρόπου ζωής, όπως καθιστική ζωή και διατροφή απομακρυσμένη από το πρότυπο της Μεσογειακής Διατροφής. Η εκτίμηση της συχνότητας της Νόσου Πάρκινσον διαφέρει μεταξύ γεωγραφικών περιοχών και χωρών (https://ourworldindata.org/grapher/parkinsons-disease-prevalence-ihme), πιθανότατα λόγω συνδυασμού γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων, αλλά και λόγω διαφορών στην δυνατότητα διάγνωσης της νόσου.

Ποιος είναι ο επιπολασμός στην Ελλάδα;

Τελευταίες μελέτες υποστηρίζουν ότι οι ασθενείς στην χώρα μας υπερβαίνουν τις 40.000. Η συχνότητα της νόσου είναι εφάμιλλη με αυτή της Τουρκίας ή της Ισπανίας, αλλά χαμηλότερη αυτής στην Ιταλία ή την Γερμανία.

Υπάρχει διαφορετική κατανομή ανάλογα με την γεωγραφική περιοχή;

Δεν έχουν γίνει εμπεριστατωμένες επιδημιολογικές μελέτες, αλλά φαίνεται, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη από το Πανεπιστήμιο Κρήτης που βασίστηκε σε δεδομένα συνταγογράφησης της ΗΔΥΚΑ, ότι υπάρχουν διαφορές, με μεγαλύτερη συχνότητα στην περιοχή της Θεσσαλίας.

Δύο μεταλλάξεις στον ελληνικό πληθυσμό

Πρόσφατα στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο έχετε αρχίσει μια έρευνα που εστιάζει σε φορείς μιας μετάλλαξης που έχει παρατηρηθεί στην Πελοπόννησο και μάλιστα χωρίς συμπτώματα.

Πρόκειται για μέρος πολυετούς προσπάθειας ανίχνευσης σπανίων γενετικών μορφών νόσου Πάρκινσον στον Ελληνικό χώρο, και ιδιαίτερα κληρονομικών γενετικών μορφών που σχετίζονται με μεταλλάξεις στο γονίδιο της α-συνουκλεΐνης. Η πρώτη τέτοια γενετική μορφή της νόσου ανακαλύφθηκε το 1997, σε ασθενείς Ιταλικής ή Ελληνικής καταγωγής. Οι Έλληνες ασθενείς που φέρουν αυτή την γενετική παραλλαγή έχουν κατά κανόνα καταγωγή από την Πελοπόννησο. Εδώ και 20 χρόνια έχουμε πιάσει το νήμα από παλαιότερες ερευνητικές ομάδες και παρακολουθούμε άτομα μέσα σε αυτές τις οικογένειες, αλλά και καινούργια περιστατικά που έχουν προκύψει. Παρακολουθούμε την κλινική πορεία, καθώς και βιολογικούς δείκτες της νόσου, με σκοπό να χαρακτηρίσουμε όσο καλύτερα γίνεται αυτή την ιδιαίτερη γενετική μορφή που αρχίζει κατά μέσον όρο 20 χρόνια νωρίτερα από την κλασσική νόσο Πάρκινσον και γενικά έχει μια πιο επιθετική πορεία.

Η σπάνια αυτή μορφή έχει μεγάλη σημασία για την κλασσική σποραδική νόσο Πάρκινσον, αφού και εκεί η α-συνουκλεΐνη εμφανίζει μια παθολογική διαμόρφωση. Θεωρείται ότι αυτή η παθολογική διαμόρφωση σε συσσωματώματα μέσα στα νευρικά κύτταρα και στον εγκεφαλικό ιστό γενικότερα ευθύνεται για την εμφάνιση της νόσου στην πολύ μεγάλη πλειονότητα των περιστατικών. Επομένως, η κατανόηση της κλινικής και βιολογικής πορείας της νόσου στα σπάνια γενετικά περιστατικά με μεταλλάξεις στο γονίδιο της α-συνουκλεΐνης μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε και να παρέμβουμε πιο αποτελεσματικά στην πολύ πιο συχνή σποραδική νόσο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι πέρα από αυτή την γνωστή πρώτη μετάλλαξη στο γονίδιο της α-συνουκλεΐνης, η ομάδα μας έχει ανακαλύψει και μια άλλη μετάλλαξη στο ίδιο γονίδιο. Αυτή η δεύτερη μετάλλαξη της α-συνουκλεΐνης έχει ανιχνευθεί προς το παρόν μόνον σε άτομα Ελληνικής καταγωγής, είναι και αυτή λοιπόν μια «ελληνική μετάλλαξη». Φαίνεται να μην είναι τόσο σπάνια στον Ελληνικό πληθυσμό και να μην έχει τόση εστιασμένη γεωγραφική εντόπιση όπως η πρώτη, αφού έχει ανιχνευθεί σε όλη την επικράτεια. Με τον ίδιο τρόπο όπως και για την πρώτη μετάλλαξη, υπάρχει εντατική μελέτη αυτών των περιστατικών. Η ελπίδα μας είναι ότι μέσα από αυτή την μελέτη, και σε συνδυασμό με άλλες μελέτες παγκοσμίως, μπορεί να ανακαλυφθούν βιολογικά μονοπάτια που να είναι στόχοι για μελλοντικές θεραπείες που θα ασκούν νευροπροστατευτική δράση και θα επιβραδύνουν τουλάχιστον την εξέλιξη της νόσου, ιδιαίτερα αυτών των πιο επιθετικών «γενετικών συνουκλεϊνοπαθειών».

Μέσα από τη μελέτη για τις δυο αυτές μεταλλάξεις, θα μπορέσετε να ανιχνεύσετε σε πρώιμο στάδιο και άλλους ασθενείς;

Μέσα σε αυτές τις οικογένειες υπάρχουν και άτομα που ακόμη δεν έχουν σημάδια της νόσου. Πολύ τελευταία έχουμε εστιάσει την έρευνά μας ιδιαίτερα σε αυτά τα άτομα, που μπορεί να νοσήσουν τα επόμενα έτη. Ερευνούμε με μεγάλη λεπτομέρεια διάφορους κλινικούς, απεικονιστικούς, βιολογικούς και νευροφυσιολογικούς δείκτες στην πορεία του χρόνου, με σκοπό να ανακαλύψουμε «πότε, που και πως αρχίζει η βιολογική νόσος Πάρκινσον» στα πολύ πρώιμα στάδιά της. Ένας πολύ σημαντικός βιολογικός δείκτης που φαίνεται από τις μελέτες μας μέχρι τώρα να αναπτύσσεται πολύ νωρίς στην πορεία είναι ένας καινούργιος βιοδείκτης που βασίζεται στην ανίχνευση ακόμη και απειροελάχιστης «παθολογικής» α-συνουκλεΐνης σε βιολογικό υλικό ατόμων που όχι μόνον δεν έχουν κάποιο κινητικό σύμπτωμα, αλλά δεν έχουν ούτε και τα λεγόμενα «μη κινητικά» πρόδρομα συμπτώματα της νόσου, όπως την μείωση της οσφρητικής ικανότητας ή μια χαρακτηριστική διαταραχή του ύπνου όπου εκδραματίζουν το περιεχόμενο των ονείρων τους.

Μέσα από αυτές τις μελέτες έχουμε μπορέσει να διαπιστώσουμε για πρώτη φορά ότι αυτός ο βιολογικός δείκτης μπορεί να είναι θετικός ακόμη και μια δεκαετία πριν εκδηλωθούν τα συμπτώματα της νόσου σε αυτές τις γενετικές μορφές. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό γιατί μας δείχνει πως εξελίσσεται βιολογικά η νόσος μέσα στον χρόνο και μας δίνει ένα παράθυρο θεραπευτικής παρέμβασης.

Υπάρχει μια παγκόσμια προσπάθεια να βρεθούν δείκτες εξέλιξης της νόσου σε πολύ πρώιμα στάδια. Στη μεγάλη αυτή προσπάθεια συμμετέχει και το Αιγινήτειο Νοσοκομείο και συγκεκριμένα η κλινική σας, η Α΄Νευρολογική Κλινική του ΕΚΠΑ. Σύμφωνα με αυτή τη μελέτη, η μειωμένη όσφρηση μπορεί να είναι σύμπτωμα πρόδρομης μορφής της νόσου.

Όπως αναφέρθηκε, η μειωμένη όσφρηση και η διαταραχή του ύπνου «REM Sleep Behavior Disorder”, πιο γνωστή με το ακρωνύμιο RBD, συχνά εμφανίζονται πριν τα κινητικά συμπτώματα της νόσου. Για όλες τις νευροεκφυλιστικές ασθένειες υπάρχει πλέον η τάση να γίνεται προσπάθεια να ανιχνευθούν όσο γίνεται σε πιο πρώιμα στάδια, μέσα και από ειδικούς βιολογικούς δείκτες. Έτσι, υπάρχει μια παγκόσμια προσπάθεια, μέσα από την διεθνή μελέτη “PPMI” (Parkinson Progression Markers Initiative), που επιχορηγείται από το Michael J Fox Foundation, να ανιχνευθούν άτομα στην κοινότητα (και όχι σε οικογένειες με σπάνιες κληρονομικές μορφές, ως ανωτέρω, στην δική μας μελέτη) που έχουν μειωμένη όσφρηση ή και RBD, για να εξεταστούν κατά πόσον είναι στα πρώτα βιολογικά στάδια της νόσου, μέσα από τον βιολογικό δείκτη συσσωμάτωσης της α-συνουκλεΐνης που αναφέρθηκε. Εφ’ όσον αυτό πιστοποιηθεί, τα άτομα αυτά μπαίνουν σε ένα πρόγραμμα τακτικής παρακολούθησης μέσα στην PPMI. Μάλιστα, πολύ σύντομα θα υπάρξει η δυνατότητα, εφ’ όσον πληρούνται κάποιες επιπλέον προϋποθέσεις, τα άτομα αυτά να ενταχθούν σε κλινική μελέτη με σκοπό την επιβράδυνση της εξέλιξης της βιολογικής διεργασίας της νόσου και ει δυνατόν την αποφυγή της εκδήλωσης των πιο σοβαρών συμπτωμάτων της.

Όσοι ενδιαφέρονται να ενταχθούν σε κλινική μελέτη με τεστ όσφρησης

Ποιο είναι το προφίλ των ατόμων που αναζητά η Κλινική σας στο Αιγινήτειο, ώστε να ενταχθούν σε αυτή την κλινική μελέτη;

Η μελέτη αυτή στοχεύει σε άτομα μέσης ηλικίας και άνω στον γενικό πληθυσμό που έχουν διαπιστώσει μια προοδευτική μείωση της οσφρητικής τους ικανότητας. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επικοινωνήσουν με το e-mail testosfrisis@gmail.com ή στο τηλέφωνο 210-7289448 για περισσότερες πληροφορίες. Είναι μια ευκαιρία ανίχνευσης της βιολογικής διεργασίας της νόσου Πάρκινσον σε πολύ πρώιμο στάδιο και, συν τω χρόνω, μια ενεργητική προσπάθεια για την αποφυγή της φθοράς που επιφέρει η νόσος.

Τα νέα όπλα στην «φαρέτρα»

Ποιος είναι ο ρόλος της αναγεννητικής ιατρικής στη νόσο Πάρκινσον; Γενικότερα οι θεραπείες που υπάρχουν μπορούν να αντιμετωπίσουν ασθενείς σε πρώιμο στάδιο;

Στην παρούσα φάση οι θεραπείες είναι καθαρά συμπτωματικές. Βασίζονται στην υποκατάσταση της ντοπαμίνης, που είναι ο νευροδιαβιβαστής που μειώνεται σημαντικά στη νόσο λόγω της εκφύλισης των ντοπαμινεργικών νευρώνων, και είναι αποτελεσματικές, ιδιαίτερα στις αρχικές φάσεις της νόσου, αντιμετωπίζοντας όμως μόνο ένα φάσμα των συμπτωμάτων. Ακόμη και οι πιο εξελιγμένες θεραπείες, όπως η εν τω βάθει εγκεφαλική διέγερση (Deep Brain Stimulation), δεν αντιμετωπίζουν τη νόσο στην ρίζα της και δεν επιβραδύνουν τη νευροεκφυλιστική διεργασία. Υπάρχει ανάγκη για την ανεύρεση και εφαρμογή νευροπροστατευτικών θεραπειών που πραγματικά θα αλλάζουν την βιολογική πορεία της νόσου. Οι θεραπείες αυτές θα είναι τόσο πιο αποτελεσματικές όσο εάν εφαρμοστούν στα πολύ πρώιμα στάδια της βιολογικής διεργασίας, γι’ αυτό και οι μελέτες που αναφέρθηκαν παραπάνω είναι πολύ σημαντικές.

Μεταμοσχεύση νευρώνων από βλαστοκύτταρα στον εγκέφαλο ως θεραπεία

Μια άλλη προσέγγιση που έχει δοκιμαστεί εδώ και πολλά χρόνια είναι η μεταμόσχευση στους εγκεφάλους ασθενών με νόσο Πάρκινσον ντοπαμινεργικών νευρώνων από ανθρώπινα έμβρυα, από περιπτώσεις ατελέσφορης κύησης. Τα ευρήματα από αυτές τις παλαιότερες μελέτες ήταν μεικτά, με τις μεγαλύτερες πιο εμπεριστατωμένες προσπάθειες να μην δείχνουν κάποιο καθαρό θεραπευτικό αποτέλεσμα. Τα τελευταία λίγα χρόνια όμως, με την επανάσταση στον χώρο της αναγεννητικής Ιατρικής, έχουν δημιουργηθεί βλαστοκύτταρα με ιδιότητες ντοπαμινεργικών νευρώνων και οι μεταμοσχεύσεις αυτών των κυττάρων φαίνεται να δείχνουν πολύ ενθαρρυντικά αποτελέσματα. Η Ιαπωνική κυβέρνηση μάλιστα έδωσε το πράσινο φως για την έγκριση, για πρώτη φορά, της ενδοκράνιας μεταμόσχευσης τέτοιων κυττάρων σε ασθενείς με προχωρημένη μορφή νόσου Πάρκινσον. Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί η μεταμόσχευση βλαστοκυττάρων σαν πανάκεια, αλλά πιθανόν στο μέλλον να αποτελέσει άλλο ένα όπλο αντιμετώπισης της πολύ δύσκολης αυτής ασθένειας.