ΦΠΑ: Οι ανοιχτές «πληγές» που στοιχίζουν στους αδύναμους εισοδηματικά φορολογούμενους

Απώλειες εσόδων και εκτεταμένες εξαιρέσεις σε συνδυασμό με υψηλούς συντελεστές, χαρακτηρίζουν το ΦΠΑ στην Ελλάδα, με το μεγαλύτερο κόστος να πληρώνουν οι ευάλωτοι οικονομικά καταναλωτές.

Παρά τη βελτίωση των τελευταίων ετών, η χώρα εξακολουθεί να υστερεί σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, ενώ οι υψηλοί φορολογικοί συντελεστές στηρίζουν την έμμεση φορολογία προκειμένου να σταθεί στο …ύψος της.

Ο ΦΠΑ αποτελεί διαχρονικά την μεγάλη «δεξαμενή» των εσόδων του κρατικού προϋπολογισμού καθώς οι φετινές εισπράξεις θα κινηθούν πάνω από το φράγμα των 29,2 δισ. ευρώ αυξημένες κατά 1,6 δισ. σε σχέση με το 2025, εξέλιξη η οποία δεν …επιτρέπει ουσιαστικές παρεμβάσεις. Οι όποιες αλλαγές σκοντάφτουν στο δημοσιονομικό κόστος, αλλά και στην αβεβαιότητα για το αν οι μειώσεις θα μεταφερθούν τελικά στις τιμές προς όφελος των καταναλωτών.

Σε ειδικό κεφάλαιο της τριμηνιαίας έκθεσής του για την ελληνική οικονομία, το Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ), διαπιστώνει ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να υστερεί σε σχέση με τον μέσο όρο της υπόλοιπης Ευρώπης στην είσπραξη εσόδων από ΦΠΑ. Η υστέρηση αποδίδεται τόσο στην έλλειψη συμμόρφωσης (παρά τη βελτίωση που έχει σημειωθεί) όσο και στις πολλές εξαιρέσεις που μειώνουν τα πραγματικά έσοδα σε σχέση με τα δυνητικά.

Πηγή απώλειας εσόδων ΦΠΑ είναι οι αποφάσεις πολιτικής που περιορίζουν τη φορολογική βάση ή μειώνουν το οφειλόμενο ποσό ΦΠΑ για ορισμένα τμήματα της φορολογικής βάσης, αναφέρεται χαρακτηριστικά.

Όπως υπογραμμίζεται, οι πολιτικές εξαιρέσεων ή μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ είτε αποσκοπούν στην παροχή στοχευμένης κοινωνικής προστασίας σε ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες (π.χ. σε ακριτικές περιοχές), είτε στην παροχή κινήτρων για κατανάλωση συγκεκριμένων αγαθών (π.χ. βιβλία), με προκαλούμενο κόστος στα έσοδα από ΦΠΑ.

Σύμφωνα με την έκθεση, στο σκέλος της συμμόρφωσης έχει σημειωθεί, ωστόσο, σημαντική πρόοδος, με το κενό να μειώνεται κατά 12,6 ποσοστιαίες μονάδες το 2023 σε σύγκριση με το 2019, που αποτελεί τη μεγαλύτερη μείωση μεταξύ των χωρών-μελών της Ε.Ε, αμβλύνοντας τον άδικο επιμερισμό του φορολογικού βάρους και τον αθέμιτο ανταγωνισμό μεταξύ των επιχειρήσεων. Σε αυτή τη βελτίωση, έχει συνεισφέρει η επέκταση των ηλεκτρονικών πληρωμών και του ηλεκτρονικού εμπορίου, με τις διαδικτυακές πωλήσεις να αυξάνονται από 3,8% το 2018 σε 6,9% το 2022 των πωλήσεων των επιχειρήσεων την ίδια περίοδο.

Οι υψηλότεροι συντελεστές

Εξάλλου, η νέα συγκριτική μελέτη του Tax Foundation ανοίγει για ακόμα μια φορά, το θέμα των υψηλών συντελεστών ΦΠΑ στη χώρα, οι οποίοι παραμένουν μεταξύ των υψηλότερων στην Ευρώπη. Με βασικό συντελεστή 24% και μειωμένο στο 13%, η Ελλάδα βρίσκεται στην 7η θέση, με μικρή διαφορά από τους πρώτους. Ωστόσο, η αναφορά μόνο στους συντελεστές δεν αποτυπώνει όλο το πρόβλημα, καθώς κρίσιμο είναι το ποια προϊόντα και υπηρεσίες υπάγονται στον μειωμένο ή υπερμειωμένο συντελεστή. 

Στην Ελλάδα στον υπερμειωμένο συντελεστή 6% υπάγονται μόνο βιβλία (έντυπα και ηλεκτρονικά), περιοδικά, εφημερίδες, εισιτήρια για θέατρο, συναυλίες και κινηματογράφο, φαρμακευτικά προϊόντα, ιατρικές συσκευές και υλικά (π.χ. φίλτρα για αιμοκάθαρση) που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση, ηλεκτρική ενέργεια, φυσικό αέριο, προϊόντα όπως μάσκες, γάντια, σαπούνια, αντισηπτικά και παρόμοια που χρησιμοποιούνται για υγιεινή/προστασία, καθώς και η εισαγωγή και η μεταβίβαση έργων τέχνης, συλλογών ή αντικειμένων τέχνης. Από τον σχετικό κατάλογο λείπουν βασικά είδη διατροφής.

Οι χώρες της Ε.Ε με τους υψηλότερους κανονικούς συντελεστές ΦΠΑ είναι η Ουγγαρία (27%), η Φινλανδία (25,5%), η Κροατία, η Δανία και η Σουηδία (στο 25%). Το Λουξεμβούργο επιβάλλει τον χαμηλότερο κανονικό συντελεστή ΦΠΑ στο 17%, ακολουθούμενο από τη Μάλτα (18%), την Κύπρο και τη Γερμανία (και οι δύο 19%). Ο μέσος κανονικός συντελεστής ΦΠΑ της ΕΕ είναι 21,9%, σχεδόν επτά ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερος από τον ελάχιστο κανονικό συντελεστή ΦΠΑ που απαιτείται από τον κανονισμό της ΕΕ.

Μεταξύ των οκτώ μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών που δεν αποτελούν μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωση, μόνο η Ελβετία επιβάλλει κανονικό συντελεστή ΦΠΑ κάτω από τον ελάχιστο συντελεστή της ΕΕ, με συντελεστή 8,1%. 

Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν κάνει αλλαγές στους συντελεστές ΦΠΑ τους από πέρυσι. Η Αυστρία μηδενίζει ορισμένα προϊόντα υγιεινής από το 2026. Η Εσθονία αύξησε τον κανονικό συντελεστή της από 22% σε 24% τον Ιούλιο του 2025.

Η Γερμανία …μετακίνησε τα τρόφιμα στα εστιατόρια από τον κανονικό συντελεστή 19% σε μειωμένο συντελεστή 7% από το 2026. Η Ελλάδα επέκτεινε τη μείωση 30% σε όλους τους συντελεστές ΦΠΑ σε περισσότερα νησιά. Η Λιθουανία διεύρυνε τη βάση ΦΠΑ μετακινώντας ορισμένα είδη με μειωμένο συντελεστή από το 9% στο 12%, μια αντιστροφή προηγούμενων αλλαγών πολιτικής το 2023. Η Ολλανδία μετέφερε τις υπηρεσίες διαμονής από τον μειωμένο συντελεστή 9% στον κανονικό συντελεστή 21%. Η Φινλανδία μείωσε περαιτέρω τον μειωμένο συντελεστή της από 14% σε 13,5%, διευρύνοντας το χάσμα στο κανονικό συντελεστή 25,5%. Η Ρουμανία αύξησε τον κανονικό συντελεστή της από 19% σε 21% τον Αύγουστο του 2025 και ενοποίησε τα κλιμάκια 5% και 9% σε έναν ενιαίο μειωμένο συντελεστή 11%.