Φανταστείτε ένα λαχταριστό μπέργκερ. Ψωμάκι, μαρούλι, μπιφτέκι, ντομάτα τυρί. Μαζί με το νόστιμο φαγητό σας, ή οποιοδήποτε άλλο τρόφιμο, κατά πάσα πιθανότητα καταναλώνετε και μια ποσότητα αιώνιων χημικών. Και αυτά, όχι, δεν υπήρχαν μόνο στη συσκευασία. Μπορεί να προέρχονται ακόμη και από το σκεύος στο οποίο μαγειρεύτηκε.
Τι μπορεί να είναι τα αιώνια χημικά, από φθαλικές ενώσεις και BPA έως τα επιβραδυντικά φλόγας.
«Το πρόβλημα είναι ότι κανένα από τα πλαστικά που έχουμε αυτή τη στιγμή δεν είναι ασφαλές»
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα αιώνια χημικά, που όλα συνδέονται με το πλαστικό, είναι επικίνδυνα τόσο για το περιβάλλον όσο και για την υγεία. Αποσυντονίζουν τις ορμόνες του ανθρώπινου οργανισμού, προκαλούν αναπτυξιακά προβλήματα, διαταρράσσουν το ανοσοποιητικό σύστημα, ενισχύουν τα καρκινικά κύτταρα.
Και βρίσκονται παντού γύρω μας, ακόμη και σε αντικείμενα τα οποία μπορεί να θεωρούνται «αθώα».
Στα κατασκευασμένα από ίνες πολυεστέρα μαξιλάρια και χαλιά, στα καλυμμένα από πλαστικά φύλλα έπιπλα και δάπεδα. Αλλά και στις συσκευασίες των τροφίμων και στις πλαστικές σπάτουλες μαγειρέματος και τα επικαλυμμένα με ανακυκλωμένο πλαστικό τηγάνια, που είναι δημοφιλή στις ΗΠΑ.
Η έρευνα της Washington Post
Η εφημερίδα Washington Post σε έρευνά της για τα αιώνια χημικά, χρησιμοποίησε μια ολοκληρωμένη βάση δεδομένων, που δημιουργήθηκε από επιστήμονες στην Ελβετία και τη Νορβηγία και περιλαμβάνει 16.000 χημικές ουσίες που συνδέονται με πλαστικά υλικά.
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, από αυτές τις 16.000 ουσίες, περισσότερες από 5.400 θεωρούνται επικίνδυνες για την ανθρώπινη υγεία. Και πολλές από αυτές βλάπτουν τους Αμερικανούς ακόμη και σε τυπικά επίπεδα έκθεσης.
Αιώνια χημικά στο σώμα μας
Πολλές από αυτές, περνούν στο ανθρώπινα σώμα από καθημερινά αντικείμενα που βρίσκονται στην κουζίνα μας.
Κατ’ αρχάς, πλαστικές χημικές ουσίες βρίσκονται σε σκεύη, συσκευασίες τροφίμων και μαγειρικά σκεύη που έρχονται σε στενή επαφή με τα τρόφιμα που τρώμε. Είναι χημικές ουσίες που προστίθενται στο πλαστικό για να το κάνουν πιο εύκαμπτο ή σκληρό, πιο ολισθηρό ή πιο ανθεκτικό στους λεκέδες.
Επίσης, επιβραδυντικά φλόγας βρίσκονται γενικά σε οικιακά έπιπλα ή ηλεκτρονικά είδη. Χάρη στην ανακύκλωση πλαστικού, έρχονται όλο και περισσότερο σε στενή επαφή με τα τρόφιμα. Παράδειγμα, το μαύρο πλαστικό, με το οποίο φτιάχνονται δίσκοι ή σπάτουλες. Συχνά κατασκευάζονται από ανακυκλωμένα ηλεκτρονικά απόβλητα, που περιέχουν αιώνια χημικά, όπως βρωμιωμένα επιβραδυντικά φλόγας, τα οποία έχουν συνδεθεί με μειωμένο IQ και νευροαναπτυξιακά προβλήματα στα παιδιά.
Οι χημικές ουσίες είναι αυτές που δίνουν στο πλαστικό τις μοναδικές και ποικίλες ιδιότητές του
Τα αντικολλητικά τηγάνια και τα πιάτα ή μαχαιροπίρουνα από κομποστοποιημένα υλικά συχνά περιέχουν υπερ- και πολυφθοροαλκυλικές ουσίες, γνωστές ως PFAS ή «αιώνια χημικά». Πρόκειται για ουσίες που μπορεί να χρειαστούν χρόνια για να διασπαστούν στο περιβάλλον ή στο ανθρώπινο σώμα. Και έχουν συνδεθεί με καρκίνο των νεφρών και των όρχεων, αλλά και αναπτυξιακά προβλήματα όπως ο αυτισμός και η ΔΕΠΥ στα παιδιά.
Όσο για τις φθαλικές ενώσεις, υπάρχουν στη συντριπτική πλειονότητα των τροφίμων που αγοράζονται σε ένα παντοπωλείο, ειδικά σε τρόφιμα υψηλής επεξεργασίας. Μελέτη από ανεξάρτητη ερευνητική ομάδα στην Καλιφόρνια έδειξε ότι εντοπίζονται στα τρία τέταρτα των τροφίμων που ελέγχθηκαν. Οι κατασκευαστές λένε ότι άρχισαν να καταργούν σταδιακά τις φθαλικές ενώσεις από τις συσκευασίες τροφίμων από τη δεκαετία του 2000. Όμως, οι χημικές ουσίες μπορούν ακόμα να χρησιμοποιηθούν σε εξοπλισμό που χρησιμοποιείται για αποθήκευση ή επεξεργασία τροφίμων.
Επίσης, η δισφαινόλη Α, ή BPA, μια χημική ουσία που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ως τεχνητή μορφή οιστρογόνων, ήταν κάποτε το κύριο συστατικό στα πλαστικά μπουκάλια νερού και στην επένδυση στο εσωτερικό των κουτιών.
Αιώνια χημικά στο 79% των τροφίμων
Παρά τη σταδιακή κατάργηση του πλαστικού από τους κατασκευαστές, η έρευνα δείχνει ότι πολλά τρόφιμα, συμπεριλαμβανομένων των κονσερβοποιημένων τροφίμων και των κονσερβοποιημένων ποτών, εξακολουθούν να περιέχουν BPA ή άλλες, παρόμοιας δομής χημικές ουσίες, όπως BPS ή BPF. Μελέτη του Consumer Reports πέρυσι, για παράδειγμα, βρήκε αιώνια χημικά στο 79% των τροφίμων που ελέγχθηκαν. Αυτές οι ουσίες έχουν συνδεθεί με προβλήματα γονιμότητας και παχυσαρκία.
Οι χημικές ουσίες είναι αυτές που δίνουν στο πλαστικό τις μοναδικές και ποικίλες ιδιότητές του. Το πολυβινυλοχλωρίδιο, π.χ. βοηθά το πλαστικό να γίνει μαλακό και εύκαμπτο. Οι σταθεροποιητές να μην διασπάται σε υψηλές θερμοκρασίες. Τα επιβραδυντικά φλόγας χρησιμοποιούνται για την πρόληψη πυρκαγιάς κ.ο.κ.
Ορισμένες από αυτές τις χημικές ουσίες έχουν χρήσεις πέρα από το πλαστικό. Τα PFAS, για παράδειγμα, μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν σε φυτοφάρμακα και αφρούς πυρόσβεσης. Αλλά η συντριπτική πλειονότητα των χρήσεών τους αφορά το πλαστικό. Σύμφωνα με μελέτη με επικεφαλής ερευνητές του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, το 93% της έκθεσης σε PFOA, ένα από τα πιο ευρέως μελετημένα PFAS, προέρχεται από πλαστικά.
Ενδοκρινικές διαταραχές
Πολλές από αυτές τις χημικές ουσίες προκαλούν ενδοκρινικές διαταραχές. Δηλαδή μπερδεύουν τις ορμόνες του σώματος, ιδιαίτερα στα αναπτυσσόμενα παιδιά.
Σύμφωνα με τον Λεονάρντο Τρασάντε, καθηγητή Παδιατρικής, «όταν μιλάμε για χημικές ουσίες που προκαλούν ενδοκρινική διαταραχή, μεγάλο μέρος τους αφορά το πλαστικό».
Αυτές οι χημικές ουσίες δεν έχουν αξιολογηθεί από κυβερνήσεις ή από την ίδια τη βιομηχανία
Η χημική βιομηχανία, από την πλευρά της, επισημαίνει ότι αυτές οι χημικές ουσίες παίζουν βασικούς ρόλους στην ανθρώπινη κοινωνία. Μιλώντας στην Washington Post, ο Ρόμπερτ Σάιμον, αντιπρόεδρος χημικών προϊόντων και τεχνολογίας στο Αμερικανικό Συμβούλιο Χημείας, δήλωσε: «Οι φθαλικές ενώσεις, οι δισφαινόλες, τα PFAS και τα επιβραδυντικά φλόγας εξυπηρετούν κρίσιμες λειτουργίες που βοηθούν στην προστασία της υγείας και της ασφάλειας στην καθημερινή ζωή. Μερικές χρησιμοποιούνται σε κρίσιμες εφαρμογές υγειονομικής περίθαλψης. Και βελτιώνουν την ανθεκτικότητα των προϊόντων ή για την παροχή ουσιαστικής πυροπροστασίας».
Και υποστήριξε ότι ο FDA έχει διαπιστώσει ότι οι φθαλικές ενώσεις και η BPA είναι ασφαλείς στις ποσότητες που βρίσκονται στη διατροφή των Αμερικανών.
Ωστόσο, οι επιστήμονες λένε ότι αυτό το μείγμα χημικών ουσιών προσθέτει ένα μείγμα δυνητικά τοξικών υλικών που γεμίζουν τα σπίτια και τα τρόφιμα. Ο κόσμος παράγει περίπου 450 εκατομμύρια μετρικούς τόνους πλαστικού κάθε χρόνο. Σχεδόν όλο αυτό το πλαστικό συνοδεύεται από κάποιο είδος χημικού πρόσθετου.
Ο Μάρτιν Βάγκνερ, καθηγητής Βιολογίας στο Νορβηγικό Πανεπιστήμιο Επιστήμης και Τεχνολογίας, επισήμανε: «Αυτές οι χημικές ουσίες δεν έχουν αξιολογηθεί από κυβερνήσεις ή από την ίδια τη βιομηχανία. Οι κυβερνήσεις δεν έχουν την ικανότητα να συμβαδίζουν με όλες αυτές τις χημικές ουσίες».
«Ξυπνώντας» τα αιώνια χημικά
Οι ερευνητές κάποτε πίστευαν ότι τα πλαστικά είναι σε μεγάλο βαθμό αδρανή, ότι δεν αντιδρούν χημικά και επομένως είναι ασφαλή. Αλλά όταν στο πλαστικό προστίθεται χημικές ουσίες και αυτό θερμαίνεται, ή έρχεται σε επαφή με λιπαρά ή όξινα τρόφιμα, αυτές οι χημικές ουσίες μπορούν να «χυθούν».
Στις ΗΠΑ, κάθε άτομο έχει μετρήσιμα επίπεδα πλαστικών χημικών στο αίμα και τα ούρα του. Το μέσο επίπεδο DEHP (επικίνδυνος φθαλικός εστέρας) στα ούρα εκεί είναι 13 μικρογραμμάρια ανά λίτρο. Ορισμένοι ασθενείς μπορεί να έχουν επίπεδα έως και 60 μικρογραμμάρια. Όσο υψηλότερο είναι το επίπεδο, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος γενετικών ανωμαλιών ή νευροαναπτυξιακών προβλημάτων.
Η έκθεση μιας μητέρας σε χημικές ουσίες μπορεί να επηρεάσει τα παιδιά της. Μια 10πλάσια αύξηση στα μητρικά επίπεδα βρωμιωμένων επιβραδυντικών φλόγας, για παράδειγμα, σχετίζεται με πτώση του IQ κατά 3,7 μονάδες στο παιδί της. Οι γυναίκες με την υψηλότερη έκθεση σε φθαλικές ενώσεις έχουν 12 έως 16% περισσότερες πιθανότητες να γεννήσουν πρόωρα.
Ο κίνδυνος από τα τρόφιμα
Μερικές από τις υψηλότερες συγκεντρώσεις σε αιώνια χημικά φαίνεται να βρίσκονται σε τρόφιμα υψηλής επεξεργασίας. Σύμφωνα με μια μελέτη, οι έγκυες γυναίκες που έτρωγαν 10% περισσότερες θερμίδες από υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα είχαν 13% υψηλότερα επίπεδα DEHP στα ούρα τους.
Οι ερευνητές λένε ότι οι δισφαινόλες, τα PFAS και τα επιβραδυντικά φλόγας μπορεί να εξακολουθούν να υπάρχουν σε ορισμένες συσκευασίες τροφίμων. Και τα τρόφιμα υψηλής επεξεργασίας μολύνονται από πλαστικές χημικές ουσίες κατά τη διαδρομή τους από το εργοστάσιο στο πιάτο.
«Είναι επίσης τα υλικά που χρησιμοποιούνται κατά την επεξεργασία τροφίμων – οι γραμμές πλήρωσης, τα δοχεία αποθήκευσης, ο εξοπλισμός επεξεργασίας», δήλωσε η Jane Muncke, επικεφαλής επιστημονική διευθύντρια και διευθύνουσα σύμβουλος του Food Packaging Forum με έδρα τη Ζυρίχη.
Η βιομηχανία τροφίμων λέει ότι τα συσκευασμένα τρόφιμα βοηθούν στη διατήρηση της ασφάλειας του περιεχομένου. Αλλά οι ειδικοί προειδοποιούν ότι οι καταναλωτές είναι αδύνατο να καταλάβουν από τη συσκευασία εάν ένα προϊόν περιέχει ή όχι χημικά.
Γιατί μπορεί ένα δοχείο να είναι «χωρίς BPA», αλλά να εξακολουθεί να περιέχει άλλες δισφαινόλες, όπως BPS ή BPF.
Πώς να προστατευθούμε
Οι επιστήμονες συμβουλεύουν τους ανθρώπους να αποφεύγουν το μαγείρεμα και τη θέρμανση πλαστικού. Αλλά και την αποθήκευση λιπαρών ή όξινων τροφών σε πλαστικά σκεύη.
Η αποφυγή των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων μπορεί να βοηθήσει, όπως και η προετοιμασία περισσότερων τροφίμων στο σπίτι. Αυτές οι αλλαγές μπορούν ιδιαίτερα να βοηθήσουν στη μείωση της έκθεσης στις πιο βραχύβιες χημικές ουσίες, όπως οι φθαλικές ενώσεις ή οι δισφαινόλες.
Ωστόσο, τα αιώνια χημικά και τα επιβραδυντικά φλόγας παραμένουν στο περιβάλλον και στο ανθρώπινο σώμα — καθιστώντας πολύ δύσκολη την αφαίρεσή τους από την τροφοδοσία τροφίμων.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι χώρες χρειάζονται αυστηρότερα πρότυπα για να ρυθμίσουν τις χημικές ουσίες που εισέρχονται στο πλαστικό. «Τα φάρμακα που βάζετε στο στόμα σας υπόκεινται σε αυστηρούς κανονισμούς», επισημαίνει η Σάρα Ντάνλοπ. Η ομότιμη καθηγήτρια Επιστήμης της Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Αυστραλίας λέει: «Η χημική βιομηχανία, όμως, έχει πλήρη ελευθερία κινήσεων».
Ενώ ο Μάρτιν Βάγκνερ είναι κατηγορηματικός: «Το πρόβλημα είναι ότι κανένα από τα πλαστικά που έχουμε αυτή τη στιγμή δεν είναι ασφαλές».
• Με στοιχεία από την Washington Post
