Ένας νεκρός καρχαρίας «αποκαλύπτει» τα μυστικά της μακροβιότητάς του

Ένας καρχαρίας που ίσως γεννήθηκε την εποχή του Σαίξπηρ ξεβράστηκε για πρώτη φορά στις ακτές της Ιρλανδίας, δίνοντας στους επιστήμονες μια μοναδική ευκαιρία να μελετήσουν ένα από τα πιο μυστηριώδη και μακρόβια σπονδυλωτά του πλανήτη. Με καρδιά που μπορεί να χτυπά επί αιώνες και όραση που παραμένει λειτουργική ακόμη και σε μεγάλη ηλικία, ο καρχαρίας της Γροιλανδίας συνεχίζει να αψηφά όσα γνωρίζουμε για τη γήρανση.

Η ερευνητική ομάδα εκτιμά ότι το θαλάσσιο κήτος ήταν πάνω από 150 χρονών. Είχε γεννηθεί την εποχή της βασίλισσας Βικτωρίας και του Αμερικανού προέδρου Αβραάμ Λίνκολν, όταν τα τρικάταρτα ιστιοφόρα διέσχιζαν τους ωκεανούς και τα αυτοκίνητα δεν είχαν εφευρεθεί ακόμη.

Για τα δεδομένα των καρχαριών της Γροιλανδίας, όμως, ήταν ακόμη νεαρό.

«Είναι πραγματικά κρίμα. Αυτό το ζώο χρειάστηκε 150 χρόνια για να φτάσει στο σημείο όπου θα μπορούσε να αναπαραχθεί, να συμβάλει στη διατήρηση του πληθυσμού του και ίσως να μην είχε ποτέ αυτή την ευκαιρία», δήλωσε στο BBC η Εμιλί Ντε Λους, θαλάσσια βιολόγος στην οργάνωση Irish Whale and Dolphin Group.

Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας θεωρείται το μακροβιότερο σπονδυλωτό ζώο στον πλανήτη και μπορεί να ζήσει περίπου 400 χρόνια. Ορισμένοι από αυτούς που κολυμπούν σήμερα στους ωκεανούς ίσως ήταν ζωντανοί την εποχή του Σαίξπηρ, αν και η ακριβής διάρκεια ζωής τους παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης, με τις εκτιμήσεις να κυμαίνονται από περίπου 300 έως 500 χρόνια.

Ένας επισκέπτης από τα βάθη των ωκεανών

«Υπάρχει κάτι πολύ προσωπικό στη μελέτη νεκρών ζώων, γιατί μέσα από αυτή τη διαδικασία γνωρίζεις πραγματικά το είδος», εήγησε η Τζάσμιν Σταβένοου Τζέρεμαλμ, υποψήφια διδάκτορας θαλάσσιας οικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κορκ στην Ιρλανδία, η οποία συμμετείχε στη νεκροψία. «Τα νεκρά ζώα μπορούν να μας πουν πολλά για τα ζωντανά», σημείωσε.

Η πρώτη πρόκληση ήταν η μεταφορά του καρχαρία σε εργαστήριο. Οι καρχαρίες της Γροιλανδίας συγκαταλέγονται στους μεγαλύτερους καρχαρίες του κόσμου, φτάνοντας σε μήκος έως και τα 5 μέτρα. Το συγκεκριμένο ζώο ζύγιζε πάνω από 200 κιλά. Η ομάδα κάλυψε το σώμα του με φύκια, ώστε να το προστατέψουν από τους γλάρους και τα άλλα ζώα. Την επόμενη ημέρα, ένας γερανός σήκωσε το κουφάρι και το τοποθέτησε σε φορτηγό που το μετέφερε σε περιφερειακό κτηνιατρικό εργαστήριο.

Μία ημέρα αργότερα, ερευνητές από διάφορους οργανισμούς και επιστημονικά ιδρύματα, φορώντας μάσκες, γάντια και προστατευτικές στολές, ξεκίνησαν τη νεκροψία του καρχαρία σε ειδικά αεριζόμενο χώρο.

«Ένα ζώο που μπορεί να έχει ηλικία αρκετών αιώνων ενδέχεται να φιλοξενεί στο σώμα του κάθε είδους μικροοργανισμούς. Για λόγους υγείας και ασφάλειας πρέπει να ακολουθούνται αυστηρές διαδικασίες», εξηγεί η Σταβένοου Τζέρεμαλμ. «Αν ένα ζώο έχει ζήσει τόσο πολύ, βακτήρια ή ιοί από πολύ παλιά μπορεί να βρίσκονται ακόμη στο σώμα του και να εκτεθούν ξαφνικά κατά τη νεκροψία».

Το αίνιγμα του μακροβιότερου σπονδυλωτού ζώου

Παρά τις έρευνες των τελευταίων ετών, πολλά ερωτήματα γύρω από τους καρχαρίες της Γροιλανδίας παραμένουν αναπάντητα- από το μυστικό της εξαιρετικά μεγάλης διάρκειας ζωής τους έως βασικές πτυχές της βιολογίας τους. Οι καρχαρίες της Γροιλανδίας είναι αργοκίνητοι, μοναχικοί θηρευτές και πτωματοφάγοι. Τρέφονται με νεκρά ζώα, αλλά είναι επίσης γνωστό ότι κυνηγούν θηράματα όπως φώκιες.

Οι καρχαρίες της Γροιλανδίας ζουν στα νερά του Βόρειου Ατλαντικού και της Αρκτικής γύρω από τη Γροιλανδία, τον Καναδά και την Ισλανδία. Για να αντέχουν το ακραίο ψύχος, οι καρχαρίες της Γροιλανδίας διαθέτουν έναν φυσικό «αντιψυκτικό» μηχανισμό: χημικές ουσίες που κυκλοφορούν σε υψηλές συγκεντρώσεις στον οργανισμό τους, οι οποίες όμως καθιστούν τη σάρκα τους τοξική.

Παρά το μέγεθος και την εξάπλωσή τους, πολλά για το συγκεκριμένο είδος παραμένουν άγνωστα. Οι επιστήμονες εξακολουθούν να αγνοούν πού ζευγαρώνουν και γεννούν τα μικρά τους οι καρχαρίες της Γροιλανδίας, καθώς και πόσο συχνά αναπαράγονται ή πόσους απογόνους αποκτούν κάθε φορά. Η αβεβαιότητα αυτή δυσκολεύει την εκτίμηση του συνολικού πληθυσμού τους και την προστασία τους από απειλές όπως η τυχαία αλίευση.

Ένα παράθυρο στη γήρανση

Οι ερευνητές διερεύνησαν το ενδεχόμενο ο θάνατός του να οφείλεται σε τραυματισμό, όπως από εμπλοκή σε αλιευτικά δίχτυα, ωστόσο δεν εντόπισαν σχετικά ίχνη. Αφαίρεσαν προσεκτικά το δέρμα του, το οποίο καλύπτεται από μικροσκοπικά αιχμηρά «δόντια» που ονομάζονται δερματικά οδοντίδια. Το δείγμα φυλάσσεται σήμερα σε καταψύκτη και προορίζεται για ταρίχευση.

Οι ερευνητές αφαίρεσαν επίσης το τεράστιο ήπαρ του ζώου, βάρους 50 κιλών, καθώς και τα μάτια του. Οι φακοί τους θα χρησιμοποιηθούν για χρονολόγηση με ραδιοάνθρακα, η οποία θα βοηθήσει στον προσδιορισμό της ηλικίας του καρχαρία. Τα μάτια των καρχαριών της Γροιλανδίας αποτελούν ένα ακόμη επιστημονικό μυστήριο. Για χρόνια θεωρούνταν ότι έχουν πολύ κακή όραση ή ακόμη και ότι είναι τυφλοί, εξαιτίας της μεγάλης διάρκειας ζωής τους και των μικρών παρασιτικών οργανισμών που προσκολλώνται στα μάτια τους.

Ωστόσο, μελέτη του 2026 έδειξε το αντίθετο: τα μάτια και ο αμφιβληστροειδής τους είναι άθικτοι και εξαιρετικά προσαρμοσμένοι σε συνθήκες ελάχιστου φωτός.

«Ακόμη και σε υπερήλικες, τα κύτταρα και οι μοριακοί μηχανισμοί που απαιτούνται για την όραση παραμένουν υγιείς», εξήγησε η Λίλι Φογκ, μεταδιδακτορική ερευνήτρια εξελικτικής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας στην Ελβετία.

«Το οπτικό τους σύστημα μοιάζει με μια “κάμερα χαμηλού φωτισμού”, κάτι που έχει απόλυτο νόημα για ένα ζώο που ζει στα σκοτεινά, ψυχρά βάθη της Αρκτικής», πρόσθεσε.

Η ανθεκτικότητα αυτή έρχεται σε αντίθεση με την ανθρώπινη όραση, η οποία συνήθως επιδεινώνεται με την ηλικία. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι καρχαρίες της Γροιλανδίας έχουν εξελίξει μηχανισμούς που προστατεύουν από τη φθορά του χρόνου. Ένας πιθανός λόγος είναι η ικανότητά τους να επιδιορθώνουν βλάβες στο DNA τους. Μελέτες έχουν δείξει ότι γονίδια που σχετίζονται με την επιδιόρθωση του DNA είναι ιδιαίτερα ενεργά στους καρχαρίες της Γροιλανδίας σε σχέση με άλλα είδη καρχαριών.

«Αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον επειδή η βλάβη του DNA και η ικανότητα επιδιόρθωσης συνδέονται ευρέως με τις διαδικασίες γήρανσης σε όλα τα ζώα», λέει.

Ένα δείγμα μυϊκού ιστού θα σταλεί σε ένα εργαστήριο για να υποβληθεί σε μια διαφορετική, πειραματική μέθοδο, προκειμένου να προσδιοριστεί η ηλικία του καρχαρία της Γροιλανδίας, Η μέθοδος αυτή βασίζεται στο μήκος των τελομερών- δομές του DNA που λειτουργούν ως προστατευτικά καλύμματα στο τέλος των χρωμοσωμάτων. Τα τελομερή τείνουν να μικραίνουν με την ηλικία, μαζί με την έκθεση σε περιβαλλοντικούς παράγοντες.

Τα επόμενα στάδια της έρευνας

Πώς μπορεί μια καρδιά να χτυπάει για αιώνες; Μια πρόσφατη μελέτη που εξέτασε την καρδιά καρχαριών της Γροιλανδίας διαπίστωσε ότι αυτές εμφάνιζαν κοινά σημάδια γήρανσης, όπως ουλές. Ωστόσο, παρά αυτούς τους δείκτες, οι φαινόταν να λειτουργούν καλά. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι ο καρχαρίας της Γροιλανδίας έχει εξελιχθεί ώστε να είναι ανθεκτικός σε δείκτες γήρανσης που σχετίζονται με την κακή υγεία της καρδιάς σε άλλα ζώα, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων.

«Αυτό το εξαιρετικά ασυνήθιστο εύρημα υπογραμμίζει την ανθεκτικότητα ως βασικό μηχανισμό που επιτρέπει την ακραία μακροζωία», ανέφεραν οι συγγραφείς της μελέτης.

Όπως εξήγησε η Τζέρεμαλμ, η νεκροψία της έδωσε την ευκαιρία να ρίξει μια προσεκτική ματιά σε ορισμένα από τα μοναδικά χαρακτηριστικά του καρχαρία της Γροιλανδίας, τα οποία έχουν εξελιχθεί ώστε να ταιριάζουν απόλυτα στις ανάγκες του, όπως η σίτιση με κουφάρια στον βυθό.

«Τα τρώει ακόμα και όταν έχουν σαπίσει, ανεξάρτητα από το στάδιο στο οποίο βρίσκονται», λέει.

Οι ερευνητές αφαίρεσαν το στομάχι και ολόκληρο το πεπτικό σύστημα, προκειμένου να τα αναλύσουν στη συνέχεια. Κατά την εξέταση του στομαχιού, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ήταν άδειο, ωστόσο ένα τμήμα του εντέρου παρέμενε γεμάτο, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο καρχαρίας είχε χωνέψει τροφή λίγο πριν από τον θάνατό του. Το άδειο στομάχι, πάντως, δεν φαίνεται να αποτελούσε λόγο ανησυχίας, καθώς οι καρχαρίες της Γροιλανδίας έχουν πολύ χαμηλές ενεργειακές απαιτήσεις. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι ο αργός μεταβολισμός τους αποτελεί εξελικκή προσαρμογή στις σκληρές συνθήκες της Αρκτικής, όπου η τροφή είναι περιορισμένη και η διαθεσιμότητά της μεταβάλλεται έντονα ανάλογα με την εποχή.

Οι ερευνητές εκτιμούν πως ο καρχαρίας έπασχε από κάτι που δεν είναι προφανές, αλλά ελπίζουν πως οι αναλύσεις των οργάνων και των δειγμάτων μπορεί τελικά να αποκαλύψουν περισσότερα για την αιτία του θανάτου του.

«Σε κάνει να αναρωτιέσαι, τι συνέβη» λέει η Ντε Λους. «Είναι λυπηρό γιατί είναι μεγάλο σε ηλικία για τα δικά μας δεδομένα, αλλά στην πραγματικότητα είχε πολλή ζωή ακόμη μπροστά του».

Πηγή: BBC