Ιωσήφ Σηφάκης: Η Ευρώπη δεν κατάφερε να διεκδικήσει ηγετική θέση στην διεθνή αρένα της καινοτομίας

Ο Ιωσήφ Σηφάκης, ο μοναδικός Έλληνας ερευνητής που έχει τιμηθεί με το βραβείο Τούρινγκ, την αντίστοιχη του Νόμπελ διάκριση στην Πληροφορική, έχει συνδέσει την πολυετή διαδρομή του με την επαλήθευση πληροφορικών συστημάτων. Σε μια εποχή που η τεχνητή νοημοσύνη και οι έξυπνες εφαρμογές έχουν μπει ραγδαία στη ζωή μας, ο σπουδαίος επιστήμονας μιλάει για τα προσωπικά και συλλογικά στοιχήματα, προκειμένου οι νέες τεχνολογίες να προσεγγίσουν την ανθρώπινη κοινή λογική με αξιοπιστία.

Από το Ηράκλειο Κρήτης, όπου γεννήθηκε, και το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου σπούδασε ηλεκτρολόγος μηχανικός, μέχρι το Πανεπιστήμιο της Γκρενόμπλ, από όπου έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα, το Πολυτεχνείο της Λωζάνης, όπου έχει διατελέσει καθηγητής, και το διεθνώς αναγνωρισμένο στον τομέα της σχεδίασης κρίσιμων συστημάτων εργαστήριο Verimag, του οποίου ήταν ο ιδρυτής, ο Ιωσήφ Σηφάκης έχει χτίσει μια διεθνή πορεία γεμάτη με διακρίσεις.

Η επιστημονική σφραγίδα του είναι συνυφασμένη με κρίσιμες ανακαλύψεις, όπως την τεχνολογία fly-by-wire που εγκαταστάθηκε για πρώτη φορά σε επιβατικά αεροπλάνα για τον αυτόματο έλεγχο πτήσεων, αλλά και την κύρια βιομηχανική μέθοδο επαλήθευσης πληροφορικών συστημάτων (Model- Checking) που χρησιμοποιείται από τεχνολογικούς κολοσσούς (όπως Intel, Microsoft και Google).

Τι τίτλο όμως θα έδινε ο ίδιος σε αυτή τη μακρά και γεμάτη διακρίσεις πορεία; «Αν έπρεπε να συνοψίσω τη συμβολή μου, θα έλεγα ότι εστιάστηκε στην ανάπτυξη μεθόδων κατασκευής πληροφοριακών συστημάτων που να είναι όσο το δυνατόν πιο αξιόπιστα και αυτόνομα», απαντά στη συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Η «τεχνικά επαληθεύσιμη» αξιοπιστία είναι άλλωστε για τον Ιωσήφ Σηφάκη το μεγαλύτερο στοίχημα που θα κληθεί να κερδίσει στο μέλλον η επιστήμη της Πληροφορικής, καθώς αυτή «θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τον βαθμό αποδοχής και υιοθέτησης των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης, καθώς και τα όρια της επανάστασης της γνώσης που βιώνουμε σήμερα».

Το δικό του προσωπικό στοίχημα σήμερα επικεντρώνεται,την κατασκευή ευφυών συστημάτων «που προσεγγίζουν πραγματικά την ανθρώπινη κοινή λογική» με την ταυτόχρονη διασφάλιση ότι αυτά τα συστήματα είναι αρκετά αξιόπιστα «ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση».

Με την ευκαιρία της συμμετοχής του ως ομιλητής στο EmTech Europe, το συνέδριο του MIT Technology Review, που διοργανώθηκε για τρίτη χρονιά, με την υπογραφή της εφημερίδας Καθημερινή, ο διακεκριμένος Έλληνας επιστήμονας αναλύει επίσης τα όρια, τις προκλήσεις και τους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης. Τέλος, σχολιάζει και τη θέση της Ευρώπης στον παγκόσμιο τεχνολογικό ανταγωνισμό διαπιστώνοντας ότι «η Ευρώπη δεν κατάφερε να διεκδικήσει ηγετική θέση στην διεθνή αρένα της καινοτομίας. Οι αδυναμίες που ήταν ήδη αισθητές στις παραδοσιακές τεχνολογίες της πληροφορίας, είναι ακόμη πιο εμφανείς στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης. Δυστυχώς, οι καλές προθέσεις και ένα σωστό ρυθμιστικό πλαίσιο δεν αρκούν».

Ερ.: Έχετε ζήσει από κοντά όλη την εξέλιξη της Πληροφορικής. Ποιο είναι κατά τη γνώμη σας το μεγαλύτερο επίτευγμα μέχρι σήμερα στην επιστήμη της Πληροφορικής συλλογικά;

Απ.: Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να εξετάζουμε τα επιτεύγματα ολιστικά και με βάση τη δυναμική αλληλεπίδρασή τους. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι το αποκορύφωμα μιας εξέλιξης που οφείλεται στην σύγκλιση παραγόντων που δρουν σε διαφορετικά επίπεδα: η πρόοδος σε ένα επίπεδο επιτρέπει σημαντικές ανακαλύψεις σε ένα άλλο. Η επανάσταση που ζούμε ήταν ανέφικτη έως ότου αποκτήσαμε το υλικό (τεχνολογίες chip) ικανό να επεξεργάζεται τεράστιες ποσότητες δεδομένων και την υποδομή (το Διαδίκτυο και τον Παγκόσμιο Ιστό) για τη συλλογή αυτών των δεδομένων.

Έτσι, ενώ τα αποτελέσματα της τεχνητής νοημοσύνης είναι σήμερα τα πιο ορατά και εντυπωσιακά, η μεγαλύτερη συλλογική πρόοδος είναι η συνεργιστική εξέλιξη του υλικού, της συνδεσιμότητας και των αλγορίθμων. Αυτή η σύγκλιση έχει δημιουργήσει ένα πλαίσιο ανάπτυξης που θα συνεχίσει να ενσωματώνεται σε όλους τους τομείς της οικονομίας και της καθημερινής μας ζωής και δεν θα σταματήσει να μας εκπλήσσει.

Ερ.: Ποιοι είναι οι κίνδυνοι από την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης;

Απ.: Οι κίνδυνοι της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης εμπίπτουν σε τρεις κατηγορίες.

Καταρχήν, οι τεχνολογικοί κίνδυνοι που προέρχονται από την έλλειψη αξιοπιστίας που συζητήσαμε νωρίτερα. Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης είναι επιρρεπή σε ανακριβείς απαντήσεις και παραισθήσεις, οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν σε λανθασμένες αποφάσεις. Σε ένα ελεγχόμενο περιβάλλον, ένας πεπειραμένος χρήστης μπορεί να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα. Ωστόσο, καθώς προχωρούμε προς αυτόνομα συστήματα, όπου αυτά τα μοντέλα λειτουργούν χωρίς εποπτεία, ο κίνδυνος πολλαπλασιάζεται. Η λύση εδώ είναι σαφής, αν και δύσκολη: χρειαζόμαστε ένα ρυθμιστικό πλαίσιο παρόμοιο με αυτό της φαρμακευτικής βιομηχανίας, όπου οι κατασκευαστές συστημάτων υποχρεούνται να εγγυώνται την ασφάλεια τους και να επισημαίνουν ρητά αντενδείξεις για τη χρήση τους.

Δεύτερον, οι ανθρωπογενείς κίνδυνοι που προκύπτουν από κακόβουλη χρήση με στόχο τη παραχάραξη ή τη χάλκευση δεδομένων και την οργάνωση κακόβουλων επιθέσεων. Ο έλεγχος αυτών των κινδύνων απαιτεί μηχανισμούς παρακολούθησης και αποτροπής σε εθνικά και διεθνή νομικά πλαίσια. Δυστυχώς, οι υφιστάμενοι μηχανισμοί είναι ανεπαρκείς λόγω έλλειψης βούλησης εκ μέρους των κρατικών φορέων και θεσμών, οι οποίοι αδυνατούν να παρακολουθήσουν και να προσαρμοστούν στην ταχεία ανάπτυξη και εφαρμογή της τεχνολογίας.

Τέλος, οι συστημικοί κίνδυνοι που είναι αποτέλεσμα μακροπρόθεσμων επιπτώσεων των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης στην κοινωνία και στους ανθρώπους. Πέρα από τον προφανή κίνδυνο ανεργίας λόγω της αύξησης της παραγωγικότητας, πρέπει να λάβουμε υπόψη τη διάβρωση της κοινωνικής συνοχής. Η αντικατάσταση των ανθρώπινων σχέσεων από τη «συντροφικότητα» των μηχανών, θα επιφέρει μια διαστρεβλωμένη συναισθηματική ανάπτυξη χαρακτηριζόμενη από εσωστρέφεια και ενίσχυση των ναρκισσιστικών τάσεων, κάτι που τελικά θα αποδυναμώσει τους κοινωνικούς δεσμούς. Επιπλέον, αν αναθέτουμε συστηματικά στην τεχνητή νοημοσύνη εργασίες που απαιτούν δημιουργικότητα και κριτική σκέψη, διακινδυνεύουμε την ατροφία των γνωστικών και πνευματικών μας ικανοτήτων, με αποτέλεσμα την αντίστοιχη αύξηση της εξάρτησής μας από τις μηχανές.

Σημειωτέον ότι οι συστημικοί κίνδυνοι δεν προέρχονται από σφάλματα ή κακόβουλες πράξεις. Αυξάνονται καθώς η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται ισχυρότερη και ενσωματώνεται περισσότερο στη ζωή μας. Ως εκ τούτου, η τελική πρόκληση δεν είναι μόνο η ανάπτυξη μιας ασφαλούς τεχνητής νοημοσύνης, αλλά η ανάπτυξή της με τρόπο που να διαφυλάσσει και να ενισχύει την ανθρώπινη αυτονομία, αντί να την περιορίζει.

Ερ.: Τι τίτλο θα δίνατε στην 50ετή πορεία σας στον χώρο της Πληροφορικής;

Απ: Αν έπρεπε να συνοψίσω τη συμβολή μου, θα έλεγα ότι εστιάστηκε στην ανάπτυξη μεθόδων κατασκευής πληροφοριακών συστημάτων που να είναι όσο το δυνατόν πιο αξιόπιστα και αυτόνομα.

Ερ.: Μπορεί να γίνει αξιόπιστη η τεχνητή νοημοσύνη;

Απ.: Λαμβάνοντας υπόψη τις εγγενείς αδυναμίες των σημερινών συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης –κυρίως την έλλειψη εξηγησιμότητας και προβλεψιμότητας — η επίτευξη τεχνικά επαληθεύσιμης αξιοπιστίας αποτελεί σήμερα τη μεγαλύτερη πρόκληση. Αυτή θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τον βαθμό αποδοχής και υιοθέτησης των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης, καθώς και τα όρια της επανάστασης της γνώσης που βιώνουμε σήμερα.

Ερ.: Ποιο είναι το προσωπικό σας στοίχημα στην σημερινή και μελλοντική σας έρευνα στην Πληροφορική;

Απ.: Το προσωπικό μου στοίχημα είναι ουσιαστικά να συνδυάσω δύο συμπληρωματικούς στόχους. Πρώτον, την κατασκευή ευφυών συστημάτων που δεν επεξεργάζονται απλώς αισθητηριακά δεδομένα, αλλά προσεγγίζουν πραγματικά την ανθρώπινη κοινή λογική. Αυτό απαιτεί να συνδυάσουμε τις τεχνικές μάθησης της τεχνητής νοημοσύνης με τεχνικές που στηρίζονται στην λογική και τα μαθηματικά που είναι κατά τη γνώμη μου, απαραίτητες για να προσεγγίσουμε τις ανθρώπινες γνωστικές λειτουργίες.

Ο δεύτερος στόχος είναι να διασφαλίσουμε ότι αυτά τα συστήματα είναι αρκετά αξιόπιστα ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Η πραγματική πρόκληση είναι η ανάπτυξη τεχνικών επαλήθευσης όχι μόνο για τεχνικές ιδιότητες όπως η ασφάλεια, αλλά και για τις λεγόμενες ανθρωποκεντρικές «γνωστικές ιδιότητες». Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι ένα αυτόνομο σύστημα επιδεικνύει αίσθημα ευθύνης ή κριτική σκέψη πριν του επιτρέψουμε να λειτουργήσει στα σπίτια ή στις πόλεις μας; Αυτό απαιτεί να αναλύσουμε και να κατανοήσουμε τους σχετικούς νοητικούς μηχανισμούς των ανθρώπων.

Έτσι, το στοίχημα της αξιοπιστίας δεν περιορίζεται στις τεχνικές προδιαγραφές των παραδοσιακών συστημάτων. Απαιτεί τη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ της πληροφορικής και της γνωσιακής επιστήμης, κάτι που θα μας επιτρέψει να διεισδύσουμε στο μυστήριο της ανθρώπινης νοημοσύνης και της συνειδητότητας.

Ερ.: Μπορεί η Ευρώπη να είναι παγκόσμιος ηγέτης στην τεχνολογική καινοτομία;

Απ.: Δυστυχώς, τις τελευταίες δεκαετίες, η Ευρώπη δεν κατάφερε να διεκδικήσει ηγετική θέση στην διεθνή αρένα της καινοτομίας. Οι αδυναμίες που ήταν ήδη αισθητές στις παραδοσιακές τεχνολογίες της πληροφορίας, είναι ακόμη πιο εμφανείς στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης. Δυστυχώς, οι καλές προθέσεις και ένα σωστό ρυθμιστικό πλαίσιο δεν αρκούν. Χρειάζονται η ανάλογη πολιτική και οικονομική επιρροή, καθώς και τα κατάλληλα τεχνικά μέσα, για την εφαρμογή τους. Στην προκείμενη περίπτωση, η εξάρτηση της ευρωπαϊκής οικονομίας από τις ΗΠΑ είναι ένα δαμόκλειο σπαθί που μετριάζει την αποφασιστικότητά μας να υλοποιήσουμε πλήρως αυτά τα σωστά μέτρα. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η Ευρώπη θα αναγκαστεί να υποχωρήσει σε αυτή τη σύγκρουση.