Το 2020, κατά τη διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, επιστήμονες μελετούσαν ένα πρακτικό ερώτημα: πώς κινούνται οι άνθρωποι σε έναν κλειστό χώρο όταν τους ζητάς να διατηρούν απόσταση μεταξύ τους; Παρακολουθώντας το σχετικό βίντεο ξανά και ξανά, παρατήρησαν κάτι περίεργο: σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες περπατούσαν σε κύκλους που στρέφονταν προς την ίδια κατεύθυνση, πάντα αριστερά.
Ακόμα πιο παράξενο ήταν το γεγονός ότι κανένας από αυτούς δεν φαινόταν να έχει αντιληφθεί ότι το έκανε. Αυτή η παρατήρηση οδήγησε τους επιστήμονες σε μια πενταετή αναζήτηση για να καταλάβουν γιατί οι άνθρωποι συμπεριφέρονται με αυτό τον τρόπο.
Το φαινόμενο αυτό καθαυτό είναι εύκολο να περιγραφεί. Αφήστε ένα πλήθος να περιπλανιέται μέσα σε έναν κλειστό χώρο χωρίς συγκεκριμένο προορισμό και, σιγά-σιγά, θα δείτε ότι αρχίζει να περιστρέφεται σχεδόν πάντα προς τα αριστερά. Κανείς δεν κατευθύνει αυτή την κίνηση. Κανείς δεν την αποφασίζει.
Για έναν φυσικό, αυτό μοιάζει με ένα κλασικό παράδειγμα «αναδυόμενης συμπεριφοράς»: ένα συλλογικό μοτίβο που προκύπτει από αμέτρητες μικρές αλληλεπιδράσεις, είτε μεταξύ ατόμων είτε μεταξύ ατόμων και του περιβάλλοντός τους. Αυτές ήταν οι δύο βασικές υποθέσεις των επιστημόνων, τις οποίες προσπάθησαν να επαληθεύσουν ξεχωριστά.
Δεν ήταν το δωμάτιο
Η πρώτη τους υποψία αφορούσε στην αλληλεπίδραση μεταξύ των πεζών και των τοίχων του δωματίου. Μια παλαιότερη μελέτη στον τομέα της νευροεπιστήμης είχε διαπιστώσει ότι οι δεξιόχειρες τείνουν να στρίβουν αριστερά και οι αριστερόχειρες προς τα δεξιά, μια λεπτή τάση που συνδέεται με μικρές διαφορές μεταξύ των δύο ημισφαιρίων του εγκεφάλου. Δεδομένου ότι η πλειοψηφία του αρχικού πλήθους ήταν δεξιόχειρες, ήταν λογικό να υποθέσουν οι ερευνητές ότι η συλλογική κίνηση στροβιλισμού δεν ήταν παρά το άθροισμα των ατομικών προτιμήσεων, που μετατράπηκε σε μία κλειστή διαδρομή από τους τοίχους που τους περιέβαλαν.
Για να το ελέγξουν αυτό, σχεδίασαν ένα νέο πείραμα που ξεκίνησε πριν ακόμη συγκεντρωθεί το πλήθος μέσα σε ένα στάδιο. Ένας εθελοντής κάθε φορά περπατούσε κατευθείαν προς ένα τοίχο και κατέγραφαν προς ποια κατεύθυνση στριφογύριζε όταν έφτανε εκεί.
Γνωρίζοντας την προτίμηση του καθενός, μπορούσαν στη συνέχεια να ταξινομήσουν τους ανθρώπους βάσει αυτού του χαρακτηριστικού και να δουν το αποτέλεσμα. Αν οι τοίχοι ή το αν ήταν δεξιόχειρες ή αριστερόχειρες ήταν η απάντηση, μια ομάδα αριστερόχειρων ή, ακόμα καλύτερα, ατόμων που στρέφονταν αποκλειστικά προς τα δεξιά, θα έπρεπε τελικά να αντιστρέψει την περιστροφή και να κινηθεί δεξιόστροφα. Αυτό δεν συνέβη ποτέ. Είτε γέμιζαν την αίθουσα με άτομα που στρέφονταν προς τα δεξιά είτε με αριστερόχειρες, η τάση προς την αριστερόστροφη κατεύθυνση παρέμενε.
Ίσως η ίδια η παρουσία των τοίχων να ήταν η αιτία αυτού του φαινομένου κατεύθυνσης. Για να το διαπιστώσουν, μετέφεραν το πείραμα σε εξωτερικό χώρο, σε μια πολύ μεγάλη ανοιχτή αυλή σχολείου 3.000 τετραγωνικών μέτρων, χωρίς περιμετρικούς τοίχους, και άφησαν περισσότερους από εκατό εφήβους να περπατήσουν χωρίς κανένα στοιχείο να τους καθοδηγεί. Το φαινόμενο της περιστροφής προς τα αριστερά όχι μόνο παρέμεινε, αλλά έγινε ακόμη πιο έντονο. Προφανώς, το δωμάτιο δεν ήταν υπεύθυνο.
Δεν ήταν θέμα κουλτούρας
Αυτό οδήγησε τους ερευνητές στον δεύτερο… «ύποπτο»: τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούμε μεταξύ μας. Όταν δύο πεζοί συναντιούνται κατά μέτωπο, ο καθένας κάνει ένα βήμα προς τα πλάγια, με αποτέλεσμα το γνωστό φαινόμενο του σχηματισμού λωρίδων – πλήθη που κινούνται σε αντίθετες κατευθύνσεις, δηλαδή, διαχωρίζονται αυθόρμητα σε παράλληλες, εναλλασσόμενες λωρίδες με ομοιόμορφη κατεύθυνση βάδισης, προκειμένου να μειωθούν οι συγκρούσεις και να διατηρηθεί η αποτελεσματικότητα της κίνησης.
Όμως, η πλευρά που επιλέγουμε δεν είναι τυχαία, και συνήθως καθορίζεται από την πλευρά του δρόμου στην οποία οδηγούν οι άνθρωποι. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, όπως και στην υπόλοιπη ηπειρωτική Ευρώπη, παραμερίζουμε προς τα δεξιά, αφήνοντας έτσι κάποιο χώρο στα αριστερά μας, ώστε το άτομο που έρχεται απέναντι να κάνει το ίδιο.
Ίσως, σκέφτηκαν οι επιστήμονες, η προέλευση της κίνησης αντίθετα προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού δεν ήταν παρά μια εκδήλωση αυτού του φαινομένου. Αν οι πεζοί τείνουν να κάνουν ένα βήμα προς τα δεξιά σε κάθε αλληλεπίδραση, θα καταλήξουν να περπατούν με τον τοίχο στα δεξιά τους, κινούμενοι αντίθετα προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Αν αυτό ίσχυε, ένα ιαπωνικό πλήθος θα έπρεπε να στρέφεται προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού, επειδή, στην Ιαπωνία οι άνθρωποι οδηγούν και κάνουν στην άκρη προς τα αριστερά, και ο σχηματισμός λωρίδων συμβαίνει στην αντίθετη πλευρά από ό,τι στην Ελλάδα.
Επικοινώνησαν, λοιπόν, με έναν συνάδελφό τους στο Τόκιο, πεπεισμένοι ότι θα διαπιστώσουν πως το πλήθος θα στριφογύριζε δεξιόστροφα. Νέα πειράματα, όμως, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά το Conversation, οδήγησαν σε μια νέα αποτυχία: το ιαπωνικό πλήθος στριφογύριζε αριστερόστροφα, οπότε η υπόθεσή τους ήταν λανθασμένη.
Μια πολιτισμική εξήγηση παρέμενε όμως: μια συνήθεια που είχε αποκτηθεί κάπου στην πορεία, όπως η αντίθετη προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού κατεύθυνση, με την οποία είναι κατασκευασμένοι σχεδόν όλοι οι αθλητικοί στίβοι. Έτσι, στράφηκαν στα παιδιά του νηπιαγωγείου, τα οποία έχουν μόλις αρχίσει να αφομοιώνουν τις συμβάσεις των ενηλίκων. Αντί να εξασθενεί, η τάση τους προς την αντίθετη προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού κατεύθυνση ήταν η ισχυρότερη που μετρήθηκε οπουδήποτε.
Η απάντηση βρίσκεται μέσα μας
Αν δεν φταίει η ομάδα, το περιβάλλον ή οι κοινωνικές μας συνήθειες, απέμενε μόνο ένα ενδεχόμενο: ένα καθαρά ατομικό χαρακτηριστικό, κάτι ριζωμένο στον εγκέφαλο.
Για να το ελέγξουν αυτό, ζήτησαν από περισσότερους από 200 εθελοντές να περπατήσουν μόνοι τους, ένας-ένας, σε έναν άδειο χώρο. Χωρίς κανέναν να συγκρουστούν και χωρίς πλήθος να ακολουθήσουν, η συντριπτική πλειοψηφία συνέχισε να κινείται προς τα αριστερά.
Για δεκαετίες, ο επιστημονικός κλάδος είχε υποθέσει ότι συλλογικά μοτίβα όπως αυτό προκύπτουν από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των πεζών. Σε αυτή την περίπτωση, τα δεδομένα δείχνουν ακριβώς το αντίθετο: το μοτίβο υπάρχει ήδη σε ένα μεμονωμένο άτομο που περπατά μόνο του. Πράγματι, εισάγοντας σε ένα μοντέλο μόνο τα δεδομένα της ατομικής κίνησης, οι ερευνητές κατάφεραν να αναπαράγουν τη δίνη ολόκληρου του πλήθους. Σε αυτή την περίπτωση, και σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στα αναδυόμενα συλλογικά φαινόμενα, το σύνολο δεν είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών· είναι ακριβώς το ίδιο.
Και εδώ βρίσκεται η ειλικρινής κατάληξη, όπως υποστηρίζουν: ακόμα δεν γνωρίζουν γιατί προκαλείται αυτό το φαινόμενο. Έψαξαν για κάποια σχέση με το αν είμαστε δεξιόχειρες ή αριστερόχειρες, το κυρίαρχο πόδι, το κυρίαρχο μάτι, το φύλο κ.λπ., αλλά δεν βρήκαν τίποτα.
Σε κάθε περίπτωση, το να γνωρίζουμε ότι αυτή η έλξη προς τα αριστερά αφορά στο άτομο και όχι στην ομάδα εξακολουθεί να είναι κάτι πολύτιμο και θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε και διαμορφώνουμε τους χώρους που μοιραζόμαστε, όπως αεροδρόμια, σιδηροδρομικούς σταθμούς και μουσεία, όπου η ομαλή ροή των ανθρώπων έχει σημασία.
Αξίζει να σημειωθεί, τέλος, πως η ίδια κλίση προς τα αριστερά παρατηρείται ακόμη και στα ζώα, για παράδειγμα στα κοπάδια ψαριών και στις σπειροειδείς πορείες των μυρμηγκιών. Η δύναμη που ωθεί ένα μεμονωμένο άνθρωπο προς τα αριστερά μπορεί, τελικά, να αποδειχθεί πολύ παλαιότερη και από την ίδια την ανθρωπότητα.
