Ένας τεράστιος δεκάγωνος σχηματισμός εμφανίστηκε στον Νότιο Πόλο του Κρόνου

Ο Κρόνος έχει ήδη ένα από τα πιο παράξενα και εντυπωσιακά ατμοσφαιρικά φαινόμενα του ηλιακού συστήματος: το περίφημο εξάγωνο στον Βόρειο Πόλο του.

Τώρα, οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει κάτι που μέχρι σήμερα δεν είχε παρατηρηθεί στον πλανήτη.

Πρόκειται για έναν τεράστιο σχηματισμό με 10 πλευρές, έναν «δεκάγωνο» που περιβάλλει τον Νότιο Πόλο του Κρόνου.

Οι παρατηρήσεις του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble δείχνουν ότι δεν πρόκειται απλώς για έναν σχηματισμό στα ανώτερα σύννεφα, αλλά για μια ατμοσφαιρική κυματομορφή που εκτείνεται σε διαφορετικά ύψη της ατμόσφαιρας.

Η ανακάλυψη παρουσιάστηκε σε νέα μελέτη στο περιοδικό Science Advances και ήδη δημιουργεί ένα νέο ερώτημα για τους επιστήμονες: γιατί ο Κρόνος δημιουργεί τέτοιες γεωμετρικές δομές και γιατί αυτή εμφανίστηκε τώρα;

Το «δεκάγωνο» δεν είναι σύννεφο

Η εικόνα μπορεί να θυμίζει έναν τεράστιο γεωμετρικό σχηματισμό ζωγραφισμένο πάνω στον πλανήτη, όμως η πραγματικότητα είναι αρκετά διαφορετική.

Το δεκάγωνο βρίσκεται μέσα σε έναν από τους ισχυρούς αεροχειμάρρους του Κρόνου, περίπου στις 63 μοίρες νότιου γεωγραφικού πλάτους. Οι άνεμοι σε αυτή την περιοχή μπορούν να φτάσουν περίπου τα 400 χιλιόμετρα την ώρα, ενώ ο ίδιος ο σχηματισμός μετακινείται πολύ πιο αργά σε σχέση με την περιστροφή του πλανήτη, με ταχύτητα περίπου 10 χιλιομέτρων την ώρα.

Οι παρατηρήσεις σε διαφορετικά μήκη κύματος έδωσαν στους ερευνητές τη δυνατότητα να εξετάσουν διαφορετικά επίπεδα της ατμόσφαιρας. Έτσι διαπιστώθηκε ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται σε μία συγκεκριμένη ζώνη νεφών, αλλά έχει κατακόρυφη έκταση μέσα στην ατμόσφαιρα.

Το Hubble το είχε δει πριν γίνει εμφανές

Το εντυπωσιακό στοιχείο της ανακάλυψης είναι ότι οι επιστήμονες δεν έπεσαν πάνω σε ένα ξαφνικό, μοναδικό στιγμιότυπο.

Η ομάδα μελέτησε παρατηρήσεις του Hubble από το 2023 και μετά. Σε παλαιότερες εικόνες υπήρχαν ήδη ενδείξεις μιας αχνής κυματοειδούς ζώνης, η οποία σταδιακά έγινε πιο ευδιάκριτη.

Το 2024, ο Agustín Sánchez-Lavega από το Πανεπιστήμιο της Χώρας των Βάσκων και οι ερασιτέχνες αστρονόμοι Trevor Barry και Jean-Paul Oger εντόπισαν τις πρώτες ενδείξεις σε επίγειες παρατηρήσεις. Οι εικόνες που συγκεντρώθηκαν το 2025 έδωσαν ισχυρότερες ενδείξεις ότι επρόκειτο πράγματι για μια δεκάγωνη δομή.

Η συμβολή των ερασιτεχνών αστρονόμων ήταν σημαντική, καθώς οι δικές τους παρατηρήσεις επέτρεψαν στους ερευνητές να παρακολουθήσουν την κίνηση των κορυφών του σχηματισμού κατά τη διάρκεια του 2025.

Ένας «ξάδελφος» του διάσημου εξαγώνου

Η σύγκριση με το εξάγωνο του Κρόνου είναι αναπόφευκτη.

Το βόρειο εξάγωνο έγινε γνωστό από τις παρατηρήσεις των Voyager στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και έχει παραμείνει ορατό επί περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες. Πρόκειται για ένα τεράστιο κυματοειδές μοτίβο μέσα σε έναν ατμοσφαιρικό αεροχείμαρρο, το οποίο θεωρείται εξαιρετικά σταθερό.

Το νέο δεκάγωνο, αντίθετα, δεν φαίνεται ακόμη να έχει την ίδια σταθερότητα.

Οι κορυφές του δεν έχουν όλες την ίδια ένταση και η δομή μεταβάλλεται με τον χρόνο. Αυτό οδηγεί τους επιστήμονες στην εκτίμηση ότι παρακολουθούν ένα φαινόμενο που βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη και όχι μια ώριμη, σταθερή ατμοσφαιρική δομή.

Και υπάρχει ακόμη μία σημαντική διαφορά: το βόρειο εξάγωνο παραμένει ουσιαστικά σταθερό ως προς τον πλανήτη, ενώ το δεκάγωνο του Νότου κινείται ανατολικά.

Γιατί εμφανίστηκε τώρα;

Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η επιστήμη δεν έχει ακόμη οριστική απάντηση.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι το δεκάγωνο μπορεί να σχηματίστηκε κάποια στιγμή μεταξύ του 2017 και του 2023. Το διάστημα αυτό συμπίπτει με μια περίοδο κατά την οποία ο Νότιος Πόλος του Κρόνου δεν ήταν εύκολα παρατηρήσιμος από τη Γη, λόγω της εποχικής κίνησης του πλανήτη. Έτσι, δεν γνωρίζουμε την ακριβή στιγμή της δημιουργίας του.

Μία από τις πιθανές εξηγήσεις είναι ότι πρόκειται για αστάθεια μέσα στον αεροχείμαρρο. Μοντέλα των ερευνητών δείχνουν ότι μια κυματοειδής διαταραχή μπορεί να παγιδευτεί σε έναν καμπυλωμένο ατμοσφαιρικό αεροχείμαρρο και να πάρει πολυγωνική μορφή.

Μια άλλη πιθανότητα είναι ότι η δομή συνδέεται με έναν βαθύτερο μηχανισμό στην ατμόσφαιρα ή με γειτονικές καταιγίδες και στροβίλους. Καμία από αυτές τις εξηγήσεις, ωστόσο, δεν έχει επιβεβαιωθεί οριστικά.

Το μεγάλο πείραμα μόλις ξεκίνησε

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο για τους επιστήμονες δεν είναι μόνο η ίδια η ανακάλυψη, αλλά το γεγονός ότι μπορούν να παρακολουθήσουν τη δομή καθώς εξελίσσεται.

Το Hubble θα συνεχίσει να καταγράφει τον Κρόνο, ενώ οι ερευνητές θέλουν να αξιοποιήσουν και παρατηρήσεις από το James Webb Space Telescope, επίγεια τηλεσκόπια και υπολογιστικά μοντέλα. Στόχος είναι να προσδιοριστούν με μεγαλύτερη ακρίβεια η θερμοκρασία, οι άνεμοι, τα νέφη και η τρισδιάστατη δομή του δεκαγώνου.

Υπάρχει μάλιστα ένα ερώτημα που μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντικό με το ίδιο το δεκάγωνο: θα παραμείνει;

Αν σταθεροποιηθεί και επιβιώσει για δεκαετίες, όπως το εξάγωνο στον Βόρειο Πόλο, οι επιστήμονες θα έχουν μπροστά τους ένα σπάνιο φυσικό εργαστήριο για τη μελέτη της ατμόσφαιρας των γιγάντιων αερίων πλανητών.

Αν αντίθετα διαλυθεί μέσα στα επόμενα χρόνια, θα προσφέρει κάτι διαφορετικό: την ευκαιρία να παρακολουθήσουν σχεδόν σε πραγματικό χρόνο τη γέννηση και την εξέλιξη μιας μεγάλης ατμοσφαιρικής αστάθειας στον Κρόνο.