Ανοίξτε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως το TikTok ή το Instagram και αναζητήστε τις λέξεις-κλειδιά «άγχος», «ΔΕΠΥ» ή «τραύμα».
Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, οι ροές σας παρουσιάζουν διπλωματούχους ψυχολόγους και ψυχιάτρους που εξηγούν την κλινική ορολογία και καταρρίπτουν παρανοήσεις, ενώ παράλληλα προσφέρουν πρακτικές οδηγίες.
Παράλληλα με την ενημέρωση, ορισμένοι λογαριασμοί κατευθύνουν επίσης τους θεατές προς ιδιωτικά ιατρεία, πληρωμένα μαθήματα, βιβλία και άλλες επαγγελματικές υπηρεσίες.
Το περιεχόμενο σχετικά με την ψυχική υγεία έχει καταστεί ένα ιδιαίτερα εμφανές μέρος της κουλτούρας των social media, προσελκύοντας κοινό που μπορεί να φτάνει τα εκατομμύρια, σύμφωνα με το Al Jazeera.
Καθώς οι πιστοποιημένοι κλινικοί επαγγελματίες βγαίνουν από τα ιατρεία και εισέρχονται στους ψηφιακούς χώρους, έχουν αναδυθεί διαφορετικές προσεγγίσεις σχετικά με το τι σημαίνει αυτή η μετατόπιση για την πρόσβαση σε πληροφορίες ψυχικής υγείας και για την επαγγελματική δεοντολογία.
Το χάσμα στην προσβασιμότητα
Το κόστος, το στίγμα και η έλλειψη καταρτισμένων επαγγελματιών συνεχίζουν να περιορίζουν την πρόσβαση στην ψυχική υγειονομική περίθαλψη παγκοσμίως.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα δύο τρίτα των χωρών διαθέτουν μόνο έναν ψυχίατρο ανά 200.000 άτομα, ενώ μόλις το 9% των ατόμων με κατάθλιψη λαμβάνει επαρκή θεραπεία, σύμφωνα με την έκθεση «Παγκόσμια Ψυχική Υγεία 2025» του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ).
Η κλίμακα του περιεχομένου που αφορά την ψυχική υγεία είναι ορατή σε πιο περιορισμένους δείκτες των πλατφορμών, ακόμη και αν το φαινόμενο στο σύνολό του είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί.
Στο TikTok, οι προβολές για το #anxiety αυξήθηκαν από 6 δισεκατομμύρια στα τέλη του 2021 σε 16,1 δισεκατομμύρια μέχρι τα μέσα του 2022.
@therapytothepoint 6 Early Warning Signs Of A Mental Health Crisis. #mentalhealth #mentalhealthawareness #mentalhealthmatters #mentalhealthcrisis #mentalhealthdeteriorating #mentalhealthtiktok #mentalhealthadvocate #mentalhealthtiktoks #mentalhealthissues #mentalhealthproblems ♬ Emotional piano and strings – Makoto Hiramatsu
Το ευρύτερο hashtag #MentalHealth σημείωσε εξίσου ραγδαία αύξηση, ανεβαίνοντας από 25,3 δισεκατομμύρια προβολές τον Μάρτιο του 2022, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο The Journal of Medical Internet Research (JMIR), σε πάνω από 100 δισεκατομμύρια μέχρι τον Αύγουστο του 2023, σύμφωνα με μεταγενέστερη μελέτη του JMIR Infodemiology.
Το TikTok υπολόγισε τον αριθμό σε πάνω από 100 δισεκατομμύρια παγκοσμίως τον Οκτώβριο εκείνου του έτους. Τα στοιχεία αυτά μετρούν μεμονωμένα hashtag και όχι το περιεχόμενο ψυχικής υγείας στο σύνολό του, αφήνοντας εκτός πεδίου εφαρμογής τους το περιεχόμενο χωρίς ετικέτες και τις συζητήσεις που χρησιμοποιούν άλλη ορολογία.
«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το περιεχόμενο ψυχικής υγείας έχει εκτοξευθεί στα κοινωνικά μέσα, και οι μεγαλύτεροι λογαριασμοί influencer στον τομέα της θεραπείας έχουν εκατομμύρια ή δεκάδες εκατομμύρια ακόλουθους», δήλωσε ο Δρ Τζόναθαν Σέντλερ, Αμερικανός ψυχολόγος και ερευνητής, στο Al Jazeera.
Τι αναζητά το κοινό
Η Δρ Κέιτι Ρόουζ Σόντερς, ερευνητική συνεργάτιδα στο Πανεπιστήμιο Keele, ανέλυσε τη δραστηριότητα στο TikTok σε επιλεγμένα χρονικά σημεία κατά τη διάρκεια των ετών 2021, 2022 και 2023.
Διαπίστωσε ότι οι χρήστες προσέφεραν υποστήριξη και ενσυναίσθηση, συσχετίζοντας τις εμπειρίες των δημιουργών με τις δικές τους, αναζητώντας βοήθεια και συζητώντας για την αυτοδιάγνωση. Κάποιοι εξήγησαν γιατί απέφευγαν την επίσημη διάγνωση, ενώ άλλοι αντιτάχθηκαν εντελώς στην αυτοδιάγνωση.
Ο ψυχίατρος Τζαναγκάν Αλαγκαράτζα, ειδικός στην ψηφιακή παγκόσμια ψυχική υγεία, λέει ότι η γλώσσα που απευθύνεται στους νέους και οι κοινότητες συνομηλίκων, καθώς και η ανωνυμία, μπορούν να κάνουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να φαίνονται ασφαλέστερα και πιο άμεσα από την επίσημη φροντίδα.
«Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι μια κοινότητα· συχνά οι άνθρωποι αισθάνονται μόνοι και απομονωμένοι», δήλωσε στο Al Jazeera.
Ωστόσο, διαχωρίζει την ψυχοεκπαίδευση από τη θεραπεία: τα επιστημονικά στοιχεία υποστηρίζουν τη χρήση των κοινωνικών μέσων για τη συλλογή πληροφοριών και την πρόσβαση σε διαύλους φροντίδας, ενώ η θεραπεία απαιτεί δομημένες, τεκμηριωμένες παρεμβάσεις και διασφαλίσεις.
@drwilloughjenkins Teen Depression is different than adult depression and not just “normal teen behavior” #depressionanxiety #mentalhealthmatters #mentalhealthawareness #whofides ♬ original sound – Dr Willough Psychiatrist
Ο Ρόμπερτ Ρούπα, κλινικός ψυχολόγος, θεωρεί τα κοινωνικά μέσα ως ευκαιρία για την ενημέρωση του κοινού και την επαγγελματική προβολή.
«Η ενημέρωση του κοινού έχει αποτελέσει κινητήρια δύναμη», δήλωσε ο Ρούπα στο Al Jazeera, επιτρέποντας στους επαγγελματίες να προσεγγίσουν κοινό πέρα από τα παραδοσιακά βιβλία και τα ακαδημαϊκά άρθρα.
Αναγνωρίζει επίσης τα επαγγελματικά και οικονομικά κίνητρα και υποστηρίζει ότι η προσβασιμότητα είναι το μεγαλύτερο όφελος, καθώς μειώνει το στίγμα και βελτιώνει την ενημέρωση σχετικά με την ψυχική υγεία.
«Πιστεύω όντως ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν εκδημοκρατίσει την ψυχολογία με πολλούς τρόπους», λέει, επιτρέποντας στους ανθρώπους να ενημερωθούν για την ψυχική υγεία «ανεξάρτητα από το πού ζουν ή αν έχουν την οικονομική δυνατότητα να ακολουθήσουν θεραπεία».
Στο ίντερνετ, αλλά όχι influencer
Ο Δρ Σέντλερ συζητά για ψυχολογία και ψυχοθεραπεία στο διαδίκτυο, αλλά λέει ότι η δημιουργία κοινού δεν ήταν ποτέ ο σκοπός του.
«Οι άνθρωποι συχνά αντιμετωπίζουν τη δημόσια προβολή ως υποκατάστατο της γνώσης και της νομιμότητας, αλλά δεν είναι έτσι», λέει, παραπέμποντας στο βιβλίο του Τόμας Νίκολς *The Death of Expertise*.
«Μερικοί άνθρωποι θέλουν να γίνουν influencers περισσότερο από ό,τι θέλουν να γίνουν κλινικοί γιατροί.»
Ο Σέντλερ προειδοποιεί επίσης ότι τα κίνητρα των πλατφορμών μπορούν να αλλάξουν τους ίδιους τους επαγγελματίες, σημειώνοντας: «Έχω δει ανθρώπους που κάποτε θεωρούσα αξιοσέβαστους επαγγελματίες να παρασύρονται και να αρχίζουν να δημοσιεύουν αυτό που αποκαλώ ‘thera-slop’ για να κερδίσουν likes και followers».
Ο ψυχίατρος Δρ Γκόρκεμ Γιλμάζ υιοθετεί μια τρίτη προσέγγιση, επιλέγοντας να μην δημιουργεί ψυχοεκπαιδευτικό περιεχόμενο στο διαδίκτυο, ενώ τονίζει ότι αυτό δεν αποτελεί κριτική προς τους συναδέλφους του που το κάνουν.
Υποστηρίζει ότι η κλινική εργασία είναι ατομική και εξαρτάται από το πλαίσιο, ενώ τα κοινωνικά μέσα απευθύνονται σε ένα ακαθόριστο κοινό και ευνοούν την «σύντομη, κατηγορηματική, συνεπή και εύκολα αναγνωρίσιμη» επικοινωνία.
Αμφισβητεί την ιδέα ότι η ευρύτερη πρόσβαση σε ψυχολογικές πληροφορίες ισοδυναμεί αναγκαστικά με δημοκρατικοποίηση.
«Δεν εξισώνω τη μεγαλύτερη πρόσβαση με τη δημοκρατικοποίηση», δήλωσε στην Al Jazeera. Η αυθεντία του ειδικού δεν εξαφανίζεται στο διαδίκτυο, αλλά αλλάζει μορφή. Παράλληλα με τα προσόντα και τους ακαδημαϊκούς τίτλους έρχονται ο αριθμός των ακολούθων, η ορατότητα και «μια συγκεκριμένη αισθητική αξιοπιστίας».
Ωστόσο, ο Γιλμάζ αναγνωρίζει την αξία της ψυχοεκπαίδευσης, καθώς παρέχει στους ανθρώπους τη γλώσσα για να εκφράσουν τις εμπειρίες τους, μειώνει τη ντροπή και τη μοναξιά και ενθαρρύνει την αναζήτηση βοήθειας.
Η ανησυχία του αφορά το τι συμβαίνει αφού ξεπεραστεί αυτό το κατώφλι.
@therapyjeff Your therapist might be running an AI that records your session. #mentalhealth #therapy ♬ original sound – TherapyJeff
«Η ψυχολογική μας παιδεία φαίνεται να αυξάνεται, ενώ οι πραγματικές θεραπευτικές σχέσεις και οι δημόσιες υπηρεσίες δεν ενισχύονται με τον ίδιο ρυθμό», λέει.
Χωρίς επαρκή φροντίδα πίσω από αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «μια μικρή πόρτα προς την αναζήτηση βοήθειας», η υπόσχεσή της παραμένει περιορισμένη.
Όταν οι αλγόριθμοι και οι αγορές μπαίνουν στο προσκήνιο
Ο Δρ Αλαγκαράτζα προειδοποιεί ότι οι αλγόριθμοι μπορούν να ενισχύσουν την παραπληροφόρηση, να ενθαρρύνουν την επιβλαβή αυτοδιάγνωση και να δημιουργήσουν «θάλαμους ηχούς».
Πρόσθεσε ότι τα συστήματα προτάσεων δίνουν προτεραιότητα στην αλληλεπίδραση και στα εμπορικά κίνητρα παρά στις κλινικά κατάλληλες πληροφορίες, δημιουργώντας ένταση με τους στόχους της δημόσιας υγείας.
Ως αποτέλεσμα, υποστηρίζει ότι αυτό απαιτεί ισχυρότερες διασφαλίσεις στις πλατφόρμες και ψηφιακή παιδεία.
Η εμπορευματοποίηση είναι εξίσου περίπλοκη.
Ο Γιλμάζ υποστηρίζει ότι ακόμη και το δωρεάν περιεχόμενο μπορεί να δημιουργήσει εμπιστοσύνη και προβολή που αργότερα μετατρέπονται σε πληρωμένες υπηρεσίες.
Ωστόσο, ο Αλαγκαράτζα συμβουλεύει να μην αντιμετωπίζεται η ίδια η αποκόμιση κέρδους ως ηθική διαχωριστική γραμμή, σημειώνοντας ότι οι κλινικοί γιατροί κερδίζουν εδώ και καιρό χρήματα μέσω βιβλίων και ομιλιών, και αυτό που έχει σημασία είναι αν οι πληροφορίες είναι ακριβείς, υπεύθυνες και ασφαλείς.
«Η πρόκληση για τη δημόσια υγεία δεν είναι, επομένως, αν οι πληροφορίες για την ψυχική υγεία πρέπει να βρίσκονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά πώς να διασφαλιστεί ότι βασίζονται σε επιστημονικά στοιχεία, διέπονται κατάλληλα και συνδέονται σαφώς με ασφαλή και εξειδικευμένη φροντίδα.»
