Ένα πράγμα με φτερά: Η φαντασία ως καταφύγιο και άβυσσος

Υπάρχουν ιστορίες που δεν ξεκινούν, αλλά εμφανίζονται, σαν μαύρα πουλιά που σκοτεινιάζουν τον ουρανό της σκέψης σου. Το «Ένα πράγμα με φτερά» ανήκει σε αυτές. Δεν αφηγείται το πένθος, το εγκαθιστά, το αναλύει και το αφήνει ελεύθερο σα σκιά σε κατάλευκο δωμάτιο που ψάχνει το γκρίζο του. Το τοποθετεί στον χώρο, στο σώμα, στη σκέψη, μετατρέποντάς το σε συνθήκη ύπαρξης.

Ένας άντρας (χαρακτήρας που υποδύεται αριστοτεχνικά ο Μπένεντικτ Κάμπερμπατς) χάνει τη γυναίκα του και αναλαμβάνει να μεγαλώσει τα δύο ανήλικα παιδιά του. Το πλάσμα με φτερά που τον επισκέπτεται -ή που αναδύεται από μέσα του- αρνείται να περιοριστεί σε έναν ορισμό. Δεν είναι άγγελος, ούτε δαίμονας. Μπορεί να είναι η κατάθλιψη που προσωποποιείται για να γίνει διαχειρίσιμη. Ίσως να είναι ο θάνατος που επιμένει να συνομιλεί με τους ζωντανούς. Μπορεί να είναι η γυναίκα του, όχι ως ανάμνηση, αλλά ως παρουσία που δεν επιτρέπει τη λήθη. Ίσως ακόμη και η μούσα του, η δημιουργική δύναμη που γεννιέται μέσα από την απώλεια. Η ταινία δεν επιλέγει τη σαφήνια και αυτή η άρνηση είναι το μεγαλύτερό της πλεονέκτημα.

Σε ψυχολογικό επίπεδο, το πλάσμα (που θυμίζει ελαφρώς τον «Birdman») δεν λειτουργεί ως μεσολαβητής ανάμεσα σε δύο κόσμους, αλλά ως μηχανισμός επιστροφής στην πραγματικότητα. Δεν απαλύνει τον πόνο· τον οργανώνει, γιατί αν δεν τρομάξει τον ήρωα με τη συνέχιση της ζωής, δεν θα του επιτρέψει ποτέ να επανενταχθεί σε αυτήν. Η φαντασία, εδώ, δεν είναι φυγή. Είναι η μόνη δυνατή μορφή επαφής με το πραγματικό, όταν το πραγματικό έχει καταστεί αφόρητο.

Η οπτικοποιημένη αφήγηση, χωρισμένη σε κεφάλαια-αφηγήσεις προσωπικής γωνίας των ηρώων, βρίσκει την πιο καθαρή της στιγμή όταν η εστίαση μετακινείται στα παιδιά. Εκεί, το πένθος απογυμνώνεται από τον συμβολισμό και επιστρέφει στην εμπειρία:
«Η μητέρα μας μύριζε ωραία. Έκανε όλες τις φωνές όταν μας διάβαζε παραμύθια. Και μετά πέθανε. (…) Ο μπαμπάς ήταν διαφορετικός». Η φράση αυτή λειτουργεί σχεδόν φιλοσοφικά: περιγράφει τη ρήξη ανάμεσα στο «πριν» και στο «μετά», όχι ως αφήγηση γεγονότων, αλλά ως αλλοίωση της ταυτότητας. Ο πατέρας έχει ήδη αρχίσει να απομακρύνεται από τον κόσμο όπως τον γνώριζε.

Καθώς η κινηματογραφική δημιουργία εξελίσσεται, η πορεία του ήρωα παίρνει τα χαρακτηριστικά μιας συνειδητής καθόδου στον Άδη, όχι ως μυθολογική περιπέτεια, αλλά ως υπαρξιακή διαδικασία. Πρόκειται για έναν εσωτερικό, ποιητικό Άδη, συγγενή με εκείνον του Έντγκαρ Άλαν Πόε, όπου η απώλεια δεν οδηγεί στη λύτρωση αλλά στην εμμονή, και η σκέψη γίνεται χώρος εγκλεισμού. Όπως στους ήρωες του Πόε, το πένθος δεν περνά· επιστρέφει, μεταμορφωμένο, παραμορφωμένο, απελευθερωτικό.

Η σταδιακή μεταμόρφωση του άντρα σε πλάσμα με φτερά παραπέμπει στον διχασμό του Δόκτορα Τζέκιλ και του κυρίου Χάιντ, όχι ως ηθική αντιπαράθεση, αλλά ως ρήγμα ανάμεσα στη λογική συνοχή και την ψυχική αποσύνθεση. Το πλάσμα γίνεται ταυτόχρονα προστάτης και απειλή· μια μορφή αναγκαίου κακού. Όταν η αφήγηση φτάνει στο σημείο να ονομάσει ανοιχτά τον «δαίμονα», το μυστήριο περιορίζεται. Η ταινία, εκεί, θυσιάζει μέρος της αμφισημίας της προς όφελος της κατανόησης, και μαζί χάνει ένα κομμάτι από τη στοιχειωτική της δύναμη.

Το «Ένα πράγμα με φτερά» δεν ζητά μία ερμηνεία αλλά πολλές. Μπορεί να ιδωθεί ως αλληγορία της κατάθλιψης, ως τελετουργία πένθους, ως προσωπική νέκυια, μια φιλοσοφική κατάβαση στον κάτω κόσμο, όπου η φαντασία λειτουργεί ως οδηγός αλλά όχι ως εισιτήριο επιστροφής. Η ονειρική διάσταση δεν αναιρεί τη ρεαλιστική του αυστηρότητα, αντίθετα, την ενισχύει.

Στο τέλος, η ταινία διατυπώνει μια σκληρή, σχεδόν τραγική θέση: η υπερβατική φαντασία είναι το μέσο με το οποίο ο άνθρωπος επιβιώνει από την απώλεια, αλλά και η δύναμη που μπορεί να τον κρατήσει αιχμάλωτο σε αυτήν. Η σωτηρία και η καταστροφή δεν είναι αντίθετες έννοιες· προέρχονται από το ίδιο εσωτερικό βάθος.

Και αυτό που απομένει δεν είναι η απάντηση, αλλά η επίγνωση ότι ορισμένες σκιές δεν έρχονται για να φύγουν· έρχονται για να μας ορίσουν.

Δείτε το trailer: