Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979, που ανέτρεψε τη μοναρχία και έστειλε τη βασιλική οικογένεια στην εξορία, το όνομα του Ρεζά Παχλαβί επανέρχεται δυναμικά στο πολιτικό προσκήνιο του Ιράν.
Ο πρωτότοκος γιος του τελευταίου Σάχη, που ήταν μόλις 16 ετών όταν κατέρρευσε η 40χρονη εξουσία του πατέρα του στο Ιράν, εμφανίζεται σήμερα – στα 65 του – ως κεντρικό πρόσωπο της αντιπολίτευσης, εν μέσω νέου κύματος αντικαθεστωτικών διαδηλώσεων.
«Αυτή είναι η τελευταία μάχη. Ο Παχλαβί θα επιστρέψει», ήταν ένα από τα συνθήματα που ακούστηκαν στις μαζικές κινητοποιήσεις της Πέμπτης σε πολλές πόλεις του Ιράν, μετά το κάλεσμα του εξόριστου πρώην διαδόχου προς τους πολίτες να βγουν στους δρόμους. Διαδηλωτές φώναζαν συνθήματα υπέρ της μοναρχίας, όπως «Ζήτω ο βασιλιάς» και «Ρεζά Σαχ, ο Θεός να αναπαύσει την ψυχή σου», σε μια ένδειξη πρωτοφανούς αμφισβήτησης του ισλαμικού καθεστώτος.
Οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν από το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης με αφορμή την οικονομική ανέχεια, ωστόσο πολύ γρήγορα πήραν ξεκάθαρα αντικαθεστωτικό χαρακτήρα. Ο Παχλαβί, που ζει στις ΗΠΑ επιχειρεί να παρουσιαστεί ως de facto πολιτικός εκφραστής της λαϊκής δυσαρέσκειας, σύμφωνα με το CNN, σε μια χώρα όπου η στήριξη στη μοναρχία παραμένει ταμπού και ποινικό αδίκημα.
Αναλυτές επισημαίνουν ότι δεν είναι σαφές αν η αυξανόμενη προβολή του Παχλαβί αντανακλά πραγματική επιθυμία για αποκατάσταση της μοναρχίας ή αν αποτελεί κυρίως ένδειξη της απόγνωσης των πολιτών απέναντι σε ένα αυταρχικό θεοκρατικό καθεστώς. «Ο Ρεζά Παχλαβί έχει αναμφίβολα ενισχύσει την επιρροή του και έχει αναδειχθεί σε βασικό παίκτη της ιρανικής αντιπολίτευσης», σημειώνει ο ακαδημαϊκός Αράς Αζίζι, «όμως παραμένει μια διχαστική φιγούρα και όχι ενοποιητική».
Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει καταφέρει εδώ και δεκαετίες να εξουδετερώσει την εσωτερική αντιπολίτευση, φυλακίζοντας επικριτές και περιορίζοντας δραστικά τις εξουσίες των εκλεγμένων αξιωματούχων. Ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ διατηρεί τον απόλυτο έλεγχο, γεγονός που έχει ενισχύσει την αντιπολίτευση του εξωτερικού και τη δυναμική προσώπων όπως ο Παχλαβί.
Η διεθνής αναγνωρισιμότητά του αυξήθηκε μετά το 2020, όταν το Ιράν κατέρριψε κατά λάθος ουκρανικό επιβατικό αεροσκάφος. Το γεγονός αυτό συσπείρωσε Ιρανούς αντιφρονούντες του εξωτερικού σε ένα άτυπο συμβούλιο, το οποίο όμως διαλύθηκε σύντομα λόγω εσωτερικών διαφωνιών. Παρά ταύτα, ο Παχλαβί παρέμεινε το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της αντιπολίτευσης, με τη στήριξη, μεταξύ άλλων, του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου – μια συμμαχία που έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στο εσωτερικό του Ιράν.
Ο ίδιος εμφανίζεται επιφυλακτικός ως προς τον ρόλο που θα αναλάβει, δηλώνοντας ότι θα μπορούσε να ηγηθεί μιας μεταβατικής περιόδου εφόσον οι διαδηλώσεις οδηγήσουν σε ανατροπή του καθεστώτος. Ωστόσο, δεν έχει παρουσιάσει συγκεκριμένο σχέδιο, γεγονός που προκαλεί σκεπτικισμό ακόμη και μεταξύ υποστηρικτών του. «Μιλά για μεταβατική κυβέρνηση αλλά χωρίς να εξηγεί ποιοι θα συμμετέχουν και πώς θα λειτουργήσει το σύστημα», επισημαίνει ο καθηγητής Βάλι Νασρ στο CNN.
Σύμφωνα με αναλυτές, η συσπείρωση γύρω από τον Παχλαβί αποτελεί ένδειξη ότι το ιρανικό καθεστώς βρίσκεται σε αδιέξοδο. Η οικονομία δοκιμάζεται από χρόνια διαφθοράς και διεθνείς κυρώσεις, οι νέοι ασφυκτιούν από τον περιορισμό των ελευθεριών και η κοινωνική δυσαρέσκεια διογκώνεται. «Οι Ιρανοί δεν στρέφονται προς τον Παχλαβί επειδή αποτελεί λύση, αλλά επειδή νιώθουν ότι δεν έχουν άλλες επιλογές», τονίζει ο Νασρ.
Ο ίδιος ο Παχλαβί επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει τη νοσταλγία για την προεπαναστατική εποχή. «Οι μεγαλύτεροι θυμούνται τη μέρα που γεννήθηκα ως εθνικό γεγονός», δήλωσε πρόσφατα. «Σήμερα, οι νέοι με αποκαλούν πατέρα – και αυτό για μένα σημαίνει πολλά».
