Δεν είναι η πρώτη φορά που το Ιράν συνταράσσεται από μεγάλης κλίμακας ταραχές με τους διαδηλωτές να φωνάζουν «θάνατο στον Χαμενεΐ». Τελευταία φορά, που όλοι θυμόμαστε, ήταν οι μαζικές εξεγέρσεις το 2022 με αφορμή τον θάνατο της νεαρής Μαχσά Αμινί μετά την κακοποίησή της από τις ισλαμικές αρχές ασφαλείας και αποτέλεσαν τη σοβαρότερη πρόκληση απέναντι στο καθεστώς από το 1979.
Αυτή τη φορά όμως, η κλιμακούμενη εξαθλίωση έβγαλε στους δρόμους τους πολίτες του Ιράν και οι διαδηλώσεις που ξέσπασαν στην εκπνοή του 2025, εξελίχθηκαν σε ταραχές. Πολιτικοί αναλυτές εκτιμούν ότι οι επόμενες ώρες θα είναι κρίσιμες για το Ιράν. Και το ερώτημα στα χείλη όλων είναι ένα: Μπορεί να πέσει το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν;
Ωστόσο υπάρχει μία ποιοτική διαφορά σε αυτές τις διαδηλώσεις κι αυτό τις κάνει να απέχουν παρασάγγας από τιςπροηγούμενες. Για πρώτη ίσως φορά στο ξέσπασμα του κύματος διαμαρτυρίας μεγάλοι πρωταγωνιστές δεν είναι οι νέοι, αλλά κυρίως πιο μεγάλοι σε ηλικία μικροί και μικρομεσαίοι επαγγελματίες και καταστηματάρχες.
Η αιτία ήταν η οικονομική εξεθλίωση στα μεσαία και κατώτερα στρώματα της ιρανικής κοινωνίας, ως αποτέλεσμα των χρόνιων δυτικών κυρώσεων, αλλά και του πολέμου που διεξήγαγε ουσιαστικά η χώρα με το Ισραήλ το διάστημα 2023-2025.
Τώρα, η οικονομία του Ιράν είναι υπό κατάρρευση με εκτόξευση του πληθωρισμού, βύθιση της αξίας του νομίσματος, εξαϋλωση της αγοραστικής αξίας και πολύ σοβαρά προβλήματα για το εμπόριο και τις επιχειρήσεις.
Μπορεί όμως να πέσει το καθεστώς;
Με το Ιράν να «φλέγεται» το ερώτημα στα χείλη όλων είναι πόσο πιθανό είναι να πέσει το καθεστώς του Ιράν και ποια θα είναι η επόμενη μέρα.
Το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με το πιο εκτεταμένο κύμα κοινωνικής εξέγερσης των τελευταίων ετών, καθώς εικόνες και βίντεο που κατακλύζουν τα social media και παρά το ψηφιακό μπλακ άουτ αποκαλύπτουν μαζικές διαδηλώσεις εναντίον του σκληροπυρηνικού ισλαμικού καθεστώτος στην Τεχεράνη και σε δεκάδες ακόμη πόλεις. Η ένταση στους δρόμους αυξάνεται καθημερινά, μετατρέποντας την οικονομική απόγνωση σε ανοιχτή πολιτική πρόκληση προς την εξουσία.
Το κίνημα ξεκίνησε στα τέλη Δεκεμβρίου στην πρωτεύουσα, όταν το ιρανικό ριάλ κατέρρευσε σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Μέσα σε λίγες ημέρες, οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν με πρωτοφανή ταχύτητα σε ολόκληρη τη χώρα και πλέον καταγράφονται σε 348 πόλεις και κωμοπόλεις, καλύπτοντας και τις 31 επαρχίες του Ιράν.
Η έκταση και η διάρκεια των διαδηλώσεων έχουν προκαλέσει έντονη ανησυχία στην ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος ήδη δοκιμάζεται από μια βαθιά οικονομική κρίση λόγω των διεθνών κυρώσεων και από τις συνέπειες του πολέμου του Ιουνίου με το Ισραήλ, βρίσκεται αντιμέτωπος με τη σοβαρότερη εσωτερική πρόκληση των τελευταίων ετών.
Την ίδια ώρα, η κρίση αποκτά διεθνείς διαστάσεις. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ προειδοποίησε ότι η Ουάσινγκτον θα προχωρήσει σε «πολύ σκληρά χτυπήματα» εάν οι ιρανικές αρχές «αρχίσουν να σκοτώνουν πολίτες», ανεβάζοντας επικίνδυνα τους τόνους. Ο Χαμενεΐ, ωστόσο, εμφανίστηκε αμετακίνητος, δηλώνοντας σε τηλεοπτικό του διάγγελμα ότι δεν πρόκειται να υποχωρήσει από την καταστολή, χαρακτηρίζοντας τους διαδηλωτές «βάνδαλους» και «σαμποτέρ» που δρουν για λογιαριασμό του Τραμπ.
Σύμφωνα με την οργάνωση Iran Human Rights, με έδρα τη Νορβηγία, τουλάχιστον 45 άνθρωποι – ανάμεσά τους οκτώ παιδιά – έχουν χάσει τη ζωή τους από την έναρξη των διαδηλώσεων. Η οργάνωση ανέφερε ότι η Τετάρτη (07.01.2026) αποτέλεσε την πιο αιματηρή ημέρα, με 13 διαδηλωτές να σκοτώνονται μέσα σε ένα 24ωρο. Όπως προειδοποιεί ο διευθυντής της IHR, Μαχμούντ Αμιρί-Μογκαντάμ, η καταστολή γίνεται καθημερινά πιο βίαιη και πιο εκτεταμένη, με εκατοντάδες τραυματίες και πάνω από 2.000 συλλήψεις.
Οι ιρανικές αρχές, από την πλευρά τους, κάνουν λόγο για τουλάχιστον 21 νεκρούς, συμπεριλαμβανομένων μελών των δυνάμεων ασφαλείας. Την Τετάρτη, σύμφωνα με το πρακτορείο Fars, αστυνομικός σκοτώθηκε δυτικά της Τεχεράνης στην προσπάθειά του να «ελέγξει τις ταραχές».
Παρά την καταστολή, οι διαδηλώσεις συνεχίστηκαν μέχρι αργά το βράδυ της Πέμπτης (08.01.2026).
Μεγάλα πλήθη συγκεντρώθηκαν στη λεωφόρο Αγιατολάχ Κασάνι, στα βορειοδυτικά της Τεχεράνης, ενώ αντίστοιχες εικόνες καταγράφηκαν και στην πόλη Αμπαντάν, στα δυτικά της χώρας.
Η κυβέρνηση επιχείρησε να περιορίσει τη διάδοση των κινητοποιήσεων, επιβάλλοντας σχεδόν καθολικό μπλακάουτ στο διαδίκτυο. Σύμφωνα με τον οργανισμό Netblocks, το Ιράν βρίσκεται πλέον εν μέσω πανεθνικής διακοπής της πρόσβασης στο διαδίκτυο, γεγονός που δυσχεραίνει την ενημέρωση αλλά δεν έχει καταφέρει να σιγήσει πλήρως τις εικόνες από τους δρόμους.
Αναλυτές εκτιμούν ότι το καθεστώς έχει επιβιώσει στο παρελθόν από αλλεπάλληλους κύκλους διαμαρτυριών μέσω καταστολής και επιλεκτικών παραχωρήσεων. Ωστόσο, όπως σημειώνει ο Άλεξ Βατάνκα από το Middle East Institute, η στρατηγική αυτή δείχνει να φτάνει στα όριά της. «Η αλλαγή μοιάζει πλέον αναπόφευκτη. Η κατάρρευση του καθεστώτος είναι πιθανή, αλλά όχι δεδομένη», τονίζει.
Στο μεταξύ, ο εξόριστος Ρεζά Παχλεβί, γιος του τελευταίου σάχη του Ιράν, κάλεσε σε νέες μαζικές κινητοποιήσεις, ενώ κουρδικά αντιπολιτευόμενα κόμματα με έδρα το Ιράκ απηύθυναν έκκληση για γενική απεργία στις κουρδικές περιοχές της δυτικής χώρας.
Το Ιράν βρίσκεται πλέον σε κρίσιμο σταυροδρόμι, με την κοινωνική οργή να μετατρέπεται σε πολιτική αμφισβήτηση και το καθεστώς να απαντά με τη γνώριμη, αλλά όλο και πιο επισφαλή, στρατηγική της βίας.
Στα άδυτα του Ιράν: Ο ανώτατος Άρχων Χαμενεΐ και οι Φρουροί της Επανάστασης
Η ανώτατη αρχή στο Ιράν είναι ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος κατέχει τον τίτλο του Ανώτατου Ηγέτη από το 1989.
Ο Χαμενεΐ διορίστηκε από ένα συμβούλιο Ισλαμιστών κληρικών και έχει τον απόλυτο έλεγχο σε όλα τα επίπεδα της εξουσίας: την κυβέρνηση, τη δικαιοσύνη, τα μέσα ενημέρωσης και τις ένοπλες δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένων των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) – ενός από τα ισχυρότερα θεσμικά όργανα της χώρας.
Πρόεδρου του Ιράν είναι ο Μασούντ Πεζεσκιάν – αλλά η εξουσία του είναι περιορισμένη και ασκείται υπό την εποπτεία του ανώτατου ηγέτη, δηλαδή του Αλί Χαμενεΐ.
Οι εκλογές στο Ιράν ελέγχονται αυστηρά από το σκληροπυρηνικό Συμβούλιο των Φρουρών, το οποίο έχει τη δυνατότητα να απορρίψει υποψηφίους που θεωρεί πως δεν είναι απόλυτα πιστοί στο θεοκρατικό καθεστώς. Το ίδιο συμβούλιο έχει και δικαίωμα βέτο απέναντι σε νομοσχέδια που εγκρίνει το κοινοβούλιο.
Παρόλα αυτά, το κοινοβούλιο εξακολουθεί να λειτουργεί ως θεσμικό αντίβαρο στην εκτελεστική εξουσία – εγκρίνει τον κρατικό προϋπολογισμό, τις διεθνείς συμφωνίες και τους υπουργούς – τους οποίους μπορεί και να καθαιρέσει. Οι συνεδριάσεις του περιλαμβάνουν συχνά έντονες πολιτικές συζητήσεις και κριτική στην κυβερνητική πολιτική.
Το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) ιδρύθηκε αμέσως μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 και έκτοτε έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο επιδραστικούς μηχανισμούς εξουσίας στο Ιράν.
Υπολογίζεται πως ελέγχουν το 20% έως 40% της οικονομίας της χώρας, έχοντας αναλάβει τεράστια έργα υποδομής και κατέχοντας μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους. Ακριβώς, αυτή η οικονομική επιρροή λειτουργεί ως εργαλείο εύνοιας και απασχόλησης, εδραιώνοντας την πίστη στο καθεστώς.
Οι Φρουροί της Επανάστασης είναι υπεύθυνοι για την εσωτερική ασφάλεια και παρεμβαίνουν στρατιωτικά σε όλη τη Μέση Ανατολή, εξυπηρετώντας τα στρατηγικά συμφέροντα του Ιράν.
Η παραστρατιωτική του οργάνωση, η Μπασίτζ, καταστέλλει τις εσωτερικές διαμαρτυρίες, ενώ η επίλεκτη Δύναμη Κουντς ηγείται στρατιωτικών επιχειρήσεων εκτός συνόρων. Οι Φρουροί διαθέτουν τη δική τους υπηρεσία πληροφοριών, η οποία θεωρείται συχνά ισχυρότερη από το επίσημο Υπουργείο Πληροφοριών.
Χαμενεΐ ενίσχυσε περαιτέρω τη θέση του μέσα από τη στενή του σχέση με τους Φρουρούς, τον ρόλο των οποίων κατέστησε ακόμη πιο κεντρικό στον έλεγχο της πολιτικής, οικονομικής και κατασταλτικής μηχανής.
Μετά την Ισλαμική Επανάσταση, οι ηγέτες του Ιράν ήθελαν να διαφοροποιηθούν από την κοσμική μοναρχία του Σάχη και επιδίωξαν να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης στις παραμελημένες αγροτικές περιοχές.
Επέκτειναν τις υποδομές και παρείχαν βασικές υπηρεσίες, όπως ηλεκτρικό ρεύμα, καθαρό νερό, υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση. Από τότε, τα ποσοστά αλφαβητισμού έχουν υπερδιπλασιαστεί και καλύπτουν σχεδόν ολόκληρο τον πληθυσμό.
Οι Φρουροί, μέσω των κατασκευαστικών τους ομίλων, αναλαμβάνουν δημόσια έργα και δίνουν εργολαβίες σε επιχειρηματίες, θρησκευτικούς κύκλους και άλλες ομάδες συμφερόντων, εξασφαλίζοντας την πίστη τους στο καθεστώς. Σε διεθνές επίπεδο, η Ισλαμική Δημοκρατία προβάλλει τον εαυτό της ως προστάτη των ισλαμικών αξιών και ως αντίπαλο της «ιμπεριαλιστικής» επιρροής των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Στην πράξη, δεν υπάρχει οργανωμένη και νόμιμη αντιπολίτευση στο Ιράν. Οι πολίτες μπορεί να επικρίνουν την εξουσία μεταξύ τους, όμως αυτές οι απόψεις σπάνια βρίσκουν φωνή στα ελεγχόμενα ΜΜΕ.
Μόνο οι πολιτικές ομάδες που αποδέχονται τις βασικές αρχές της Ισλαμικής Δημοκρατίας – δηλαδή την κυριαρχία ενός ισχυρού Ισλαμιστή ηγέτη – μπορούν να υπάρχουν.
